O debut dun narrador eficiente

As humanas proporcións

Xesús Constela Doce

Galaxia, Literaria, Vigo, 2004, 148 páxinas

(Libros de fondo)

 

Como está a acontecer nos últimos tempos, un escritor descoñecido e que debutaba no eido narrativo, fíxose merecedor, no ano 2003 e coa súa primeira achega, dun dos máis importantes premios que se outorgan en Galicia: o XV Premio Torrente Ballester. Trátase, neste caso, do ferrolán Xesús Constela Doce e a obra gañadora, unha escolma de relatos que Editorial Galaxia puxo nas nas mans dos lectores baixo un título a primeira vista certamente suxestivo, As humanas proporcións. Engade así o seu nome á relación curta e selecta de escritores galegos (Víctor Freixanes, Manuel Rivas, Xosé Carlos Caneiro e Xosé Vázquez Pintor) que nas quince edicións ata entón de existencia do certame se fixeron merecedores do galardón -o de maior dotación económica de Galicia-, en competencia con cerca de seiscentos orixinais dos que soamente vinte estaban escritos en galego.

Non resulta ademais trivial insistir na natureza da obra de Xesús Constela  -unha selección de relatos-, porque as que acostuman ser premiadas nos certames desta índole son as novelas longas. O xurado, non obstante, optou pola obra do ferrolán porque viu en As humanas proporcións, “unha proposta arriscada, moderna, resolta atinadamente e con raíces na narrativa de sempre”. Moito diso en efecto leva nas súas entrañas esta escolma de relatos que, sendo fieis a unha tradición de indubidable calado na literatura galega que conxuga fantasía e realidade, aparecen resoltos seguindo o ronsel de certos escritores de culto da máis novidosa contemporaneidade narrativa.

O volume que editpu Galaxia, recolle os dez relatos que recibiron o premio máis un novo conto, o que pecha o volume, co título de “Na fraga”. E achéganlle ao lector pequenas historias, aínda que de distinta fondura e mesmo extensión, nas que o autor nos descobre novas dimensións, moitas delas quizais impensables, do mundo cotián. Historias por veces minimalistas, que semellan intranscendentes pero que nos aproximan ás distintas facianas e matices existenciais da vida de homes e de mulleres. As feridas, as mágoas, os pesadelos, os dramas e tamén os soños e as emocións de representantes nada senlleiros da nosa especie. A muller maltratada que para defenderse da violencia verbal de seu home bota man das lembranzas. Serán a súa arma que crava no pescozo ou no peludo bandullo do consorte que ronca despois de engulir coma un porco o xantar, e que lle permitirán sentirse triunfadora en tantos anos. Ou a viaxe por un cadro de Van Eyck e o chateo con Giovanna Arnolfini que desde o interior do cadro  -do que o escritor nos descobre segredos- lle conta ao protagonista a súa triste historia dun secuestro disfrazado de casamento. Así como os soños da cativa, estimulados polos contos que antes de durmir lle le súa nai, á que tamén lle fan recuperar o pulso alegre da nenez. Tamén Xesús Constela se acerca cun relato moi actual e emotivo ao drama do inmigrante ilegal abandonado no medio do inmenso océano, baixo o lume dun sol implacable e ao seu diálogo alucinante, despois dunha semana ao garete, co seu amor da selva africana e coa morte no horizonte. Noutro relato intimista, que non supera as dez liñas, ficamos engaiolados polas verbas dunha muller que aleita a un cativo, mentres o mexedor mide o tempo de xeito implacable. E noutro que o autor presenta como divertimento “alfanumérico”, o vivir diario dunha parella fica reducido a números, pero “¿Que máis lle dá a regra de 3 se se aman a  compás de 3 por 4?”.

 

 

Xesús Constela Doce

 

Especial atención merece,  a meu ver, o relato que leva por título”Geographos”, o de maior entidade da escolma e que encerra unha trama que podería dar lugar a unha excelente novela. Un relato que o autor recoñece ter escrito baixo a influencia do realismo máxico de Álvaro Cunqueiro. Diante do lector, o drama dun home que empeza a escoitar o son dunha fervenza de auga. Días e días escoitando a ruxideira incesante dunha enorme catarata no corpo. Máis tarde será o estoupido dun volcán no interior do seu peito, ríos de lava correndo por todas partes ata chegar ao bandullo. O mal condénao a moverse senlleiro pola vida, sen a comprensión da súa muller, co cadoiro, co volcán, coas fragas que xurdían a esgalla no seu interior. Ata que a vella visionaria á que acode, lle revela que non ten ningunha enfermidade, senón o don da xeografía. Dentro del están as proporcións de todas as cousas. É  o Home Vitrubiano que debuxara Leonardo. Será entón cando empece a  sentir a vida de verdade, co agasallo de levar no corpo a fórmula de todas as cousas, coma un microcosmos, en humanas proporcións.

A peza de Xesús Constela constitúe sen dúbida unha proposta literaria interesante, aínda que desigual. O autor amósanos a face dun bo fabulador, un fabulador efectivo naqueles relatos ateigados de materia narrativa, que resolve cun excelente dominio dos rexistros da lingua e da arquitectura narrativa máis actual. Noutros atopámonos coa inanidade, coa nada narrativa ou con historias insignificantes que deixan indiferente ao lector. É esta dispar calidade a que nos fai pensar que As humanas proporcións é pouco libro para tan grande agasallo como o que recibiu.

Publicado en Critica literaria, Relato breve | Etiquetado , | Deixa un comentario

Un pulso coa morte. Con prosa ferinte e fragmentada

Luns

Eli Ríos

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 149 páxinas

 

Eli Ríos atesoura un bo número de galardóns literarios tanto en poesía como en narrativa para adultos e para un lectorado infantil. Entre outras achegas, Luns, a súa primeira novela para adultos que foi galardoada co Premio “Torrente Ballester” de narrativa en lingua galega 2016 e que, sobre todo pola súa técnica compositiva e estratexia narrativa, converte a autora nunha narradora afouta e prometedora. Salienta, en efecto, a habelencia da Eli Ríos tanto por agasallarnos cunha historia talvez non inédita pero abondo orixinal, como pola forma de contala. Unha forma que se estea especialmente no fluxo de conciencia e na súa formulación verbal, o monólogo interior. A visceralidade e dramática crueza  coa que a autora escribe esta ficción chouta xa na primeira páxina: Nerea, a protagonista, quince anos casada, trinta e sete anos de idade, dous préstamos, unha hipoteca, dous fillos, un coche, recibe un 18 de marzo un imprevisto e infernal diagnóstico de cancro de mama de tipo IV, con case que segura metástase noutros órganos do corpo. Esperanza de vida, apenas dous meses.

A partir deste intre repite freneticamente que vai morrer, mais non consegue que lle importe. Dá comezo así unha sufocante conta atrás co horizonte do mes de maio. Despois, o nada. Pero non se derrea. Compaxinará o coidado do fogar co seu traballo de funcionaria fóra da casa. Esa era e será o seu día a día antes e despois de que o cancro roia o seu corpo, coa certeza de que vai morrer  antes do que pensaba; e seguirao sendo ata o punto de que esa vida cotiá enxordecedora bate certamente no lector. Continuará traballando, coidando os fillos, un marido ruín e celoso que nin sequera acredita no seu mal, experimentando no seu interior sentimentos contrapostos, coa preocupación de deixar amarrado o futuro máis inmediato. O tempo anticípase alíxero e , aínda que quere fuxir e escaparlle á morte, apunta no seu iPad as cousas que ten que facer antes dese intre: mercar roupa e material escolar para o colexio dos nenos no próximo curso, pedir presuposto do seu enterro e mesmo emparellar o seu home para que non quede viúvo tan noviño. Nesta voráxine e con probas médicas ás que é sometida os luns e cun desenlace insospeitado, pon cabo Eli Ríos a súa historia.

 

Eli Ríos

 

Na miña estima, coido que moi poucos narradores de noso teñen empregado con tanta destreza estratexias narrativas coma o fluxo de conciencia e o monólogo interior. Eli Ríos revela con habelencia os pensamentos máis íntimos, próximos ao subconsciente, antes de toda organización lóxica, de xeito que non parecen controlados polo o autor. Insire así no relato as experiencias emocionais da protagonista mentres están acontecendo a nivel consciente e inconsciente. Endalí que a protagonista semella estar pensando os seus pensamentos. A formulación verbal desta corrente de conciencia verbalízase  mediante un monólogo interior alicerzado en frases directas, reducidas e nunha sintaxe elemental. Frases moi curtas que se espetan na sensibilidade lectora como se fosen bátegas furiosas da enfermidade que reflicten, porén a cotidianeidade  da protagonista e dan a impresión de que o discurso é desordenado e caótico. Esa prosa ferinte e fragmentada  muda nunha linguaxe continua  cando o monólogo interior deixa ver o que pensa o marido. Escrita, xa que logo, rachadora, na que non falta o humor,  a ironía, a crítica social, un certo onirismo erótico e unha salientable perspectiva de xénero, derivada especialmente da visión cos ollos dunha muller dunha doenza feminina.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 26 de outubro de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Un pulso coa morte. Con prosa ferinte e fragmentada

A contumacia do pasado

Demos de verán

Miguel Vázquez Friere

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 292 páxinas.

 

O autor de Demos de verán, Miguel Vázquez Freire, é coñecido sobre todo polos seus traballos de didáctica da filosofía, así como polas súas publicacións para o lectorado infantil. Mais tamén para o público adulto ten publicado varias novelas. Demos de verán é a súa quinta achega no subxénero narrativo para esta clase de lectores. Unha peza narrativa, unha novela de intriga, mergullada na miña estima en abondosos e quizás excesivos compoñentes eruditos que empecen por veces unha lectura pracenteira.

Unha estrutura tripartita -un limiar e dúas partes- sérvelle ao autor para desenvolver unha trama sen dúbida interesante, na que entroncan nazismo, masonería, esoterismo e pedofilia. O comezo da historia data de xullo de 1962, mais xa no limiar, presenta o autor os dous principais protagonistas: Doroteo Acuña, un policía xubilado, un home sen amigos, agás Francisco Bouzón que vive en Roma desde hai seis anos. Desde a capital italiana recibe o ex policía unhas enigmáticas postais con estrañas mensaxes e carta dunha monxa na que lle comunica que o seu amigo está en perigo. A seguir, a acción retrocede ata 1962. Doroteo Acuña e Francisco Bouzón coinciden nunha praia do concello de Corne para investigar, o primeiro como policía e o segundo como enviado especial dun xornal galego, o afogamento dun rapaz de doce anos que participaba nun campamento da OJE, no que tamén estaba presente ou interviña dalgún xeito Radia Ludescu, un profesor romanés refuxiado en España, e protexido pola Falanxe, así como o cego Luís Ruzo e Paco, un falanxista invertido. Hai xente importante interesada en despachar o asunto como un simple accidente, mais a rumoroloxía vilega atribuía o falecemento violento do rapaz á condición de “mago” do romanés e a certas prácticas que agochaban no fondo abusos sexuais.

Os principais personaxes atópanse en Roma corenta anos despois, e será Doroteo Acuña o encargado de descubrir, coa axuda dunha peculiar monxa motorizada, a arañeira que tecían Radia Ludescu, os seus adeptos galegos e outros membros da sociedade italiana, e que aclaraban a morte do adolescente arquivada como accidente e outros falecementos. O relato deriva entón, nun ambiente contextual de intrigas políticas, satanismo, anticristos, amalgama entre fascismo, masonería e gnosticismo, cara a un mundo de intriga do que forman parte conxuros masónicos, con vítimas que semellan morrer soas, crenzas no poder dos número, seitas como a do Círculo da Luz e os Cabaleiros do Absoluto, códigos esotéricos, encontro dun papiro que cambiaba o texto bíblico canónico. O vello ex policía pensa que naquel envurullo podía estar a chave para desenguedellar a vella historia do neno afogado. É a contumacia do pasado que sempre retorna. Todo se resumía no amor dun vello por un neno, con sexo pedófilo adobiado “con especiados prebes de altas misións espirituais”.

 

 

Miguel Vázquez Freire

O autor tematiza unha historia interesante que reflicte o poder da Falanxe  no tardofranquismo e achéganos unha ficción de verdadeira intriga, relatada con estilo claro e preciso, alleo a luxos e amavías verbais. Unha novela lastrada, ao meu ver, pola abundancia de secuencias demasiado eruditas, poño por caso o relato dos símbolos do dragón e da serpe. Seméllame así mesmo dificilmente sufrible o longo parrafeo do primeiro epílogo: a confesión do cego que soamente ao final confirma a pista da rede pedófila camuflada de esoterismo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 5 de outubro de 2017)

Publicado en Critica literaria | Etiquetado , | Comentarios desactivados en A contumacia do pasado

Perdedores que acabaron ganando

A hora de espertamos xuntos

Kimen Uribe

Traducción de Isaac Xubín

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 359 páginas.

 

Un narrador, Kirmen Uribe enteiramente consolidado (Premio Nacional de Narrativa, Premio Nacional da Crítica, entre outros moitos galardóns) achéganos en A hora de espertarmos xuntos, un híbrido e moi potente artefacto literario: unha novela de non ficción que non soamente é relato de feitos, senón que establece un punto de entronque entre realidade e ficción. O mesmo autor, consciente da recuperación ficcional do pasado, o reflictes con estas palabras na Nota que pecha o libro: “Esta é unha novela e a lóxica que segue é a da ficción. Aínda así, como todos e cada un dos personaxes que aparecen neste libro son reais e, igualmente, a historia que protagonizan é verídica, tomei a licenza de imaxinar e novelar algunhas das pasaxes e diálogos que aparecen na obra.” Tal como desde anos veñen facendo, entre outros, Emmanuel Carrère, Patrick Deville, Elena Poniatowska, Delphine de Vigan ( Basada en hechos reales) ou Rosa Montero, máis próxima a nós (La ridícula idea de no volver a verte) ou os Premios Nobel, J. M. Coetzee (El maestro de Petesburgo) e Patrick Modiano (Libro de familia). La técnica compositiva e estética de Kirmen Uribe  é a mesma:literatura de feitos reais, convenientemente ficcionalizados.

A hora de espertamos xuntos é unha novela moi rica e complexa, exhaustivamente documentada que reconstrúe, desde a ficción, unha historia familiar: A vida da parella Txomín Letamendi e Karmele Urresti e a dos seus fillos Ikerne, Txomín e Patxi, mais co plus engadido de que se converte así mesmo nunha novela sobre a historia vasca, española e en parte norteamericana, durante o pasado século e a primeira década do actual; con multitude de personaxes, todos reais, que fan do relato de Kirmen Uribe una novela coral. Unha historia real, retrato calidoscópico de tres xeracións, e que o autor define con estas palabras: soño, impotencia y rendición, esperanza.

Tras unha páxinas introdutorias sobre  a xénese da novela -o coñecemento real de Karmele Urresti e o autoconvencemento de que debía de escribir un libro baseado na súa vida, na da súa familia a na da súa xeración e en definitiva na de todo un pobo, a novela bota a andar coa descrición dun cadro de Antonio Gezala, (Noite de artistas en Ibaigane) que reproduce o aire divertido e aloucado dos anos vinte, e no que aparece un trompetista, Txomín Letamendi Murua, un dos protagonistas basilares da novela. Músico e comandante de gudaris durante a Guerra Civil, exiliado en Francia tras a toma de Euskadi polas tropas franquistas. Coñece a Karmele Urresti en París en decembro de 1937, ao coincidir con ela na embaixada cultural que o lendakari José Antonio Aguirre e o empresario Manu Sota crearan para manter viva a realidade de Euskadi.  Ambos forman parte do coro Erosoinka, de xira propagandística a favor da causa vasca por varios países. Pronto xurde un romance e Karmele queda embarazada. E como a moral da época discriminaba as nais solteiras, casan, sendo notario do acto o lendakari Aguire, igualmente exiliado. En xulio de 1939 nace Ikerne Letamendi Urresti.

Ambos os dous e as súas respectivas historias, e a de Karmele logo do falecemento de Txomín a finais de 1950 como consecuencia das terribles torturas ás que foi sometido, son o fío condutor da novela. O autor segue os  pasos da familia que colabora cos servizos de propaganda do goberno vasco no exilio. Txomín Letamendi traballa cos servizos secretos norteamericanos, e tras unha tempada de exilio dourado en Venezuela, acepta a petición do lendakari Aguire e trasládase a España para apoiar a organización clandestina do partido nacionalista vasco. Dobre detención, cárcere, vexacións e torturas ata que morre derrotado, pesando apenas trinta e cinco  quilogramos. Karmele regresa a Venezuela e alí atopa traballo con enfermeira.

A partir dese momento, nela e nos seu fillos centra o autor a trama da novela. Danos conta do esmorecemento da resistencia antifranquista, do acantoamento  do goberno vasco no exilio por mor da guerra fría, do nacemento de ETA a finais dos anos cincuenta porque as xeracións máis novas do PNV non aceptaban o derrotismo. Txomín Letamendi Urresti forma parte do órgano propagandístico  do grupo etarra que o 2 de agosto de 1968 deu un golpe crucial  na súa estratexia e asasina a un coñecido torturador e colaborador activo da Gestapo, o policía Melitón Manzanas. Condenas a morte a Andoni Arrizabalaga, o Proceso de Burgos de 1970 con nove condenas á pena capital, que Franco conmuta debido ás mobilizacións tanto nacionais como internacionais. As escisións de ETA. O abandono da organización terrorista por parte de moitos membros, entre eles Txomín Letamendi Urresti, a voadura polos aires do presidente do goberno franquista, Carrero Blanco, os atentados indiscriminados, a espiral de violencia porque ETA segue matando durante longos anos, a violencia estrutural e represiva por parte do estado español, non sempre lexítima… Todo isto fai que o novelista se interrogue nas páxinas finais verbo da indiferenza e pasividade mantida pola sociedade vasca diante de tanta violencia e tantas mortes. Porén, o mesmo Kirmen Uribe declara que no son equiparables a ETA de 1960 e a de 2010. As vítimas de ETA foron sempre asasinatos, mais cómpre estar naquelas circunstancia e aclarar o que aconteceu e as súas causas.

 

Kirmen Uribe

Hai dúas formas de ler esta novela, formas antagónicas, sen dúbida: desde o nacionalismo vasco ou desde o nacionalismo español. Apoloxía do independentismo para a segunda, ou recuperación da memoria histórica de personaxes esquecidos e afirmación da vontade inquebrantable de liberdade do pobo vasco, para a primeira. Ningunha delas coincide coa necesaria reconciliación, tras recuperar a historia do que pasou. ¿Coincide unha novela que pretende ser un xuízo aos verdugos do franquismo? “O que os tribunais non foron capaces de facer, pódeo facer un historiador ou un novelista”, declaraba hai pouco Kirmen Uribe. Mais tamén será necesario, engadía, recoñecer o sufrimento do outro, de todas as vítimas.

O gusto do autor por escribir novelas sobre o que non se sabe, obrigoulle a documentarse de forma moi completa. E desa investigación naceu esta novela, que non só narra as duras vicisitudes dos protagonistas, senón tamén as súas conexións con personaxes históricos como o lendakari Aguirre, o presidente Roosvelt, o vicepredidente Wallace, Manu Sota, Hemingway…E reflicte sobre todo unha parte moi descoñecida da posguerra, como foron os anos corenta e  cincuenta, os movementos antifranquistas, as transformacións sociais e políticas desde os anos vinte ata a Segunda Guerra Mundial, a decisión dalgúns mozos de optar pola violencia e a súa decepción posterior. Todo isto situado no contexto da historia vasca durante o século XX.

Unha historia de perdedores, se ben a definitiva derrota de Txomín Letamendi non o foi porque a causa pola que el e outros moitos heroes descoñecidos loitaron (a liberdade do pobo vasco, a democracia o antifranquismo) acabou ganando. Quizais por iso Kirmen Uribe novela, non a historia de personaxes famosos como o lendakari Aguirre, senón a de persoas esquecidas, descoñecidas, soñadoras, heroes anónimos que nunca, ou só á hora da morte, cederon á desesperanza.

A hora de espertarmos xuntos é unha historia real, ben articulada e verosímil, á que a ficción retoca proporcionándolle, sen alterar os feitos, o contexto, os diálogos, as escenas, e organizando a historia seguindo procedementos ficcionais, baseándose, xa que logo, nunha estrutura novelística. Escrita en terceira persoa buscando así un maior distanciamento, con algunhas intervencións en primeira e fuxindo de calquera lucimento estilístico. Texto non-ficción, espido e sen efectismos, pero escrito con grande vitalidade narrativa que se serve de eficaces recursos ficcioanis para contar feitos reais e recatar do baúl  dos esquecementos as figuras que teñen creado a Historia.

Publicado en Critica literaria, Narrativa noutros idiomas peninsulares traducida, Narrativa noutros idiomas pensinsulares traducida | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Perdedores que acabaron ganando

Con ritmo vivaz. Pola nenez e a adolescencia

 Soño de infancia

Moncho Rouco

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 323 páxinas.

 

Con esta peza narrativa Moncho Rouco fai a súa primeira incursión na narrativa de noso. Unha entrada que, segundo o autor, naceu da necesidade de trasladar a imaxe dun tempo e as vivencias daqueles anos aos seus fillos. E iso é o celme desta autobiografía novelada. Unha peza narrativa transxenérica que retrata desde a ficción os anos de infancia e puberdade do autor, pero que en puridade non é unha novela xuvenil, se ben pode ser lida e gorentada por un lectorado desa idade. Outro dos trazos deste primeiro libro de Moncho Rouco é a súa natureza autodiexética. Hoxe a autoficción representa unha parte importante da literatura. O eu está a asaltar a narrativa, e neste caso non mediante a ocultación do real para darlle vida a un eu idealizado co que se podería identificar o narrador. Tampouco un eu mitificado, aínda que como novela autobiográfica, o autor selecciona os feitos que lle interesa contar. Narra, xa que logo, desde o seu punto de vista, e así traduce, como escribiu Proust, o que xa existe na súa propia subxectividade.

En Soño de infancia escoitamos un amplo elenco de voces e atopámonos con moitos personaxes, mais todo xira arredor dun so protagonista: o neno Ramonciño, un fillo “do corpo” que, xunto coa súa familia, chega nos anos sesenta ao cuartel da Garda Civil da Coruña. Ese, e nomeadamente o patio cuarteleiro e os arrabaldes da cidade nos anos finais da ditadura, son o espazo dunha novela de viaxe de iniciación á vida do protagonista, unha viaxe con centos de vivencias dos “Nenos”-os fillos dos gardas- que falaban castelán porque era de aldeáns falar galego, segundo lles dicían os oficiais. Con tensións cos rapaces do Birloque, territorio comanche para os do cuartel; con experiencias escolares en varias academias e colexios, case que sempre negativas; cunha educación con rostro de tortura (“a letra con sangue entra”), separados o alumnos e alumnas por sexos, e con cheiro a auga bendita; as anécdotas da primeira comuñón, o casamento da irmá; o sexismo dunha sociedade chea de prexuízos. A chegada da puberdade e o descubrimento do mundo feminino; os idilios xuvenís que duraban non máis alá do remate do curso escolar. A iniciación sexual que naqueles tempos se escribía con chícharos. E sobre todo, un compango de anécdotas, lerias e xogos a embute.

 

Moncho Rouco

Novela, en suma, a cabalo entre as lembranzas do que foron os anos de formación e os relatos de aventuras que, ao meu ver, reflicte asisadamente o tempero do anos sesenta en moitos dos seus trazos: a educación, a relixión, a política, as relacións entre sexos… E faino por medio de dúas voces: a do cativo e adolescente Ramón que narra ao seu xeito, e a dun señor adulto, o escribidor, que lle axudará a dar forma axeitada  a esas mil follas de lembranzas, e que lle achega unha pegada crítica ao relato, un acaído divertimento para os lectores, mais sen outra transcendencia. E no que prima a sinxeleza narrativa que converte a Soño de infancia nun libro de doada lectura, divertido por veces, cun aquel de ironía e un ritmo vivaz. Son as vestiduras que recobren a arquitectura lineal  desta novela de non-ficción, na que conviven a fabulación e o real; e, xa que logo, na que o valor de verdade do narrado fica en suspenso, porque a ficción, introducida na realidade biográfica, transfórmase en marcador semántico que desfigura todo o que toca, proporcionándolle, secasí, un fermoso verniz ilustrativo.

(Testo publicado o día 7 de setembro de 2017 no xornal Faro de Vigo)

Publicado en Sen categorizar | 1 comentario

Feminismo de tolerancia cero

Como ser Muller

Caitlin Moran

Tradución de Moisés Barcia

Rinoceronte Editora,Cangas do Morrazo, 2017, 341 páxinas.

 

A escritora Caitlin Moran (Brighton, 1975) é unha famosa e divertida comentarista na televisión inglesa, con miles de seguidores nas redes sociais e centos de miles le lectores desta súa segunda novela -ou o que sexa-, How To Be a Woman (Londres, 2011), traducida recentemente ao galego e cos dereitos de edición vendidos en máis de vinte países. Foi considerada ademais como o libro do ano 2011 en Inglaterra.

As páxinas do libro encarnan  o que Caitlin Moran chama “feminismo exaltado” e de tolerancia cero coa cultura patriarcal, ao mesmo tempo que deconstruen os modelos femininos politicamente correctos. Un libro, xa que logo contra a feminidade perfecta, esa que se vende en estereotipos. E tamén á marxe do feminismo académico, ese feminismo aburrido  e enfadado que xa chegou, segundo a autora, a un punto morto e ao que, porén, o queren defender, mais desde o desenfado. Con razón Caitlin Moran está sendo considerada nalgúns círculos como a emperatriz dese feminismo bautizado como vaxina-lit, baseándose no test que autora propón na páxina 90: “Mete a man dentro da braga e responde: a) Tes vaxina? b Queres ser responsable dela”. Exaltada e criticada ata a exasperación – Martin Amis dice dela que é máis macho ca os machos- mais  cunha grande aceptación entre os lectores.

O libro é, secasí, unha exposición e unha defensa do feminismo, dos pequenos, cotiáns e ata estúpidos  problemas que as mulleres afrontan cada día ao longo da súa vida, desde o momento no que, case que sempre de xeito improvisado, e sen que ninguén lles teña falado diso, chega a regra, ou o ferinte intre no que toma  a decisión de abortar porque sabe con enteira certeza que no pode ter outro bebé, por moi obscena que semelle a imaxe da nai que se nega a dar vida. Ou o convencemento de que facer a cirurxía estética non é nin sensato nin acertado e tampouco feminino. As engurras son realmente a arma da muller contra os idiotas.

Cun radical e convincente sentido crítico e unha linguaxe moitas veces desenfadada, desvergoñada, tamén divertida e nomeadamente moi didáctica, Caitlin Moran introduce o lector na súa propia experiencia de se facer muller a partir dos trece anos e con sobrepeso. A avalancha hormonal da adolescencia, a torpe primeira masturbación que se converterá, porén, nun hobby; a pornografía que, segundo a súa forma de pensar, non é intrinsecamente explotadora nin machista xa que no fondo non é máis que follar e practicar sexo, se ben pola súa parte aposta por unha pornografía na que poida verse a xente practicando sexo non mecánico, senón porque o desexa.

E seguen moitos outros testemuños e reflexións tiradas, como xa quedou apuntado, da súa propia experiencia verbo do corpo; a novidade do peluxe na pube, e a solución ao problema roubándolle unha coitela de afeitar ao  pai; todas as eclosión da puberdade, a conciencia do feminismo logo de ter lido A muller eunuco de Germaine Greer, sen saber moi ben de que trata; a roupa especializada para a muller (o equivalente feminino do traxe de bombeiro e do casco, escribe con humor); a súa defensa do coqueteo feminino; a experiencia do namoramento e a importancia que se lle outorga ao feito de que unha muller teña parella; a súa voda, a trampa das vodas con gastos avultados e excesivos, responsabilidade case que sempre das mulleres e trapela na que ela mesma cae. As súas experiencias coa maternidade, narradas en primeira persoa nas secuencias cómicas e de máis grande peso nesta publicación; “Por que deberías ter fillos”, “Por que non deberías ter fillos” e “Aborto”. Nos dous derradeiros capítulos non só nos fai partícipes  da súa decisión, tomada de forma consciente co seu home, de abortar no seu terceiro embarazo, senón que tamén amosa o seu xuízo indignado diante da idea de que o aborto está contraposto á feminidade, baseada na concepción de que a quintaesencia da feminidade e da maternidade é sustentar unha vida a calquera prezo. Mais a autora recoñece que o aborto é algo brutal, extremadamente violento.

 

 

Caitlin Moran

Libro sen dúbida feminista, mais alicerzado no feminismo do propia experiencia, non homologable  co de todas as mulleres, porque tampouco existe o estereotipo feminino, senón moitas mulleres, cada unha dentro da súa vida. E iso acádase facéndolle fronte os grandes ou pequenos atropelos  machistas. Endalí que Como ser Muller sexa claramente un libro radical contra a misoxinia, mais o feminismo de Caitlin Moran ten pouco que ver co defendido pola meirande parte dos movementos feministas cuxo teorema central é que a muller debe saír do fogar para sentirse realizada e liberada do xugo patriarcal. O que Caitlin Moran propugna é un feminismo cimentado na súa propia crónica biográfica. Por esa razón é nada ou moi pouco académico e si, ata certo punto, televisivo. Mais cun postulado central indiscutible: a liberdade da muller para ser ela quen decida se sae ou no do fogar, con quén ergue unha familia, se iso éo que decide, cántos fillos quere trae ao mundo ou mesmo se opta por se depilar ou ser peluda. Noutras palabras: o que realmente debe querer unha muller é ser aquilo que, con todas as consecuencias, é: un ser humano.

Se o lector se achega ás provocativas observacións de Caitlin Moran, con honesta apertura mental, esa é a conclusión que se extrae deste libro, afastado de lecturas e interpretacións aberrantes, froito xeralmente de prexuízos.

Publicado en Critica literaria, Narrativa estranxeira traducida | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Feminismo de tolerancia cero

Sabuxo nun mundo ido

Terradentro

Xosé Benito Reza

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 374 páxinas.

    De novo debuta en Edicións Xerais un narrador serodio que procede do mundo da ciencia, do estudo e conservación da natureza aos que ten contribuído con salientables traballos ensaísticos. Terradentro é a súa primeira obra de ficción. Refírome a Xosé Benito Reza (Celanova, 1956) que, en pasadas semanas, deu ao prelo esta novela de novelas. Terradentro é en realidade tres longos relatos que o autor sitúa na metade do século pasado, no tempo das chancas, nunha vila galega e na súa bisbarra, situada preto da fronteira portuguesa e que ten todas as trazas de ser Celanova. Os tres relatos, con tramas ben diferentes, están ligados polo xorne negro-detectivesco dos mesmos e por compartiren o mesmo protagonista e algúns outros personaxes principais ou secundarios. Protagonista e narrador das tres historias é o avogado da vila, Pepe Rial, que se ve a si mesmo como avogado das silveiras. Porén como investigador é un espelido sabuxo que non ten prezo. Atopa a autoría dos crimes, misterios ou enredos con enxeño, intuición e olfacto, propios dos máis afamados detectives.

Na primeira historia, “Berros no vento”, Pepe Rial enfróntase ao asasinato de don Esteban que acontece despois da Guerra. Don Esteban é o último fidalgo, como o alcumaban na vila. Aparece morto na casa dun antepasado  seu, un indiano. Coa axuda do capitan da garda civil, Augusto Flores, personaxe asemade das outras historias, Pepe Rial resolve un caso moi complexo no que o misterio acada unha dimensión espantosa. “Casagrande de Ademourán”, a segunda historia, acontece nunha casa situada en Remuiños, un lugar na penechaira  próxima á fronteira portuguesa ateigado de mámoas que se chantan no campo tumulario. Unha das mulleres que habitan na mansión  cóntalle ao avogado Rial a teima dun seu irmán, recentemente falecido, cos tesouros dos mouros, agochados entre as mámoas. Pepe Rial comprométese a atopar o tesouro coa axuda do profesor xubilado Guillermo Mazaira. E así será, mais nun lugar ben diferente do que cría a familia. Unha novela pois sobre a busca de tesouros, obsesión así mesmo moi presente na oralidade e na mitoloxía galegas, que inclúe ademais unha historia de mortes, latrocinios e unha pescuda detectivesca, con resultado favorable debido ao ollo aleuto de Rial. Finalmente a terceira historia, “O can do alcalde”, achéganos o enredo da cadela do alcalde franquista, un personaxe nefasto, camisa azul da Falanxe. A cadeliña aparece pintada a primeira vez de verde, logo de azul e branco e na terceira vez coas cores da bandeira republicana. Pepe Rial tamén resolverá o enigma das pintadas do animal, que moito alporizaron o alcalde, logrando así mesmo a paz para a vila logo dunha década de terror.

 

Xosé Benito Reza

Cómpre recoñecer que Xosé Benito Reza debuta na narrativa de ficción con tres historias ben estruturadas e atinadamente desenvolvidas. A investigación e resolución dos enigmas son o elemento estruturador das mesmas. Porén, o lector no só atopa unha máquina de pensar, propia da narrativa detectivesca, senón tamén os principais ingredientes da novela negra: o retrato psicolóxico dos personaxes e a pintura crítica da sociedade vilega e rural nun tempo ido pero no que están aínda moi  presentes as pegadas da Guerra.

Nas tres historias posúen especial relevancia as minuciosas e coidas descricións dos personaxes, as recreacións das vidas da xente desta vila da Galicia interior e das paisaxes que son o resultado do esforzo titánico dos vilegos e paisanos das aldeas por domear a natureza.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de xullo de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Sabuxo nun mundo ido

Un thriller médico

Tras Las defensas, a novela de Gabi Martínez, agóchase unha historia real: a dun neurólogo que tornou tolo. Unha historia que de xeito casual caeu nas mans do autor cando o neurólogo Domingo Escudero se achegou á mesa onde o escritor asinaba exemplares do seu último libro e lle ofreceu a súa propia historia para que Gabi Martínez a cociñase ao seu gusto, e que o neurólogo resumiu así: “eu son neurólogo, enlouquecín durante unha tempada, daquela non había diagnóstico para a miña enfermidade e engaioláronme nun psiquiátrico. Saín e aquí me tes, semello normal”.

Gabi Martínez relata en Las defensas este feito real, mais fantasiado polo narrador, aínda que sen adulterar a verdade. O escritor camufla a Domingo Escudero baixo o nome de Camilo Escobedo, protagonista da novela. Na mesma, o narrador achéganos a súa propia historia, alternando secuencias que son verdadeiros flashbacks  coas que recupera o pasado, con outras nas que o discurso cínguese ao presente do doente internado nun psiquiátrico para se recuperar dun trastorno bipolar, cuxo orixe está no estrés e no mobbing ao que foi sometido o protagonista polo xefe do servizo de neuroloxía.

Medicalizado erroneamente, cousa que el sabe, e mesmo candidato a unha sesión de electroshock, supera esta primeira acometida, pero pronto sobrevén a segunda. Porén, antes diso asistiu a un simposio no que participaba o doutor Josep Dalmau que no ano 2007 descubrira o anticorpo  que atacaba o receptor NMDA do cerebro.

Unha enfermidade diagnosticada de mil formas, todas equivocadas: desde autismo ata posesión diabólica, mais en realidade a súa natureza é máis sinxela: o corpo convértese en vítima do propio sistema inmunitario porque, no canto de atacar unha infección externa, diríxese contra o propio cerebro, alterando a conduta e a memoria. Un libro multixenérico alicerzado nunha historia moi potente na que, a par das derivas do neurólogo louco, o autor traza un retrato verídico de España desde a Transición, nomeadamente do sistema sanitario anquilosado e gobernado por unha casta xerárquica. Escrita cunha tonalidade que roza o épico e cun halo de misterio, Las defensas convértese nun verdadeiro thriller médico.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 7 de xullo de 2017. Para ver o orixinal facer clic aquí)

Publicado en Narrativa en español | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Un thriller médico

Novela homenaxe

O Día das Letras Galegas do vindeiro ano 2018 estará dedicado á escritora e profesora María Victoria Moreno Márquez. Así o acordou a Real Academia Galega o pasado día 17 de xuño.

Reproduzo aquí una breve recensión verbo da primeira obra literaria de María Victoria Moreno, publicada o día 9 de xullo de 2009 no xornal Faro de Vigo. Estas liñas sobre Onde o aire non era brisa, así traduciu Xavier Senín Alcores de Donalvar (1969), editada en 2009 por Galaxia, queren ser una modesta homenaxe a muller que fixo da nosa lingua a súa.

 

Onde o aire non era brisa

Mª. Victoria Moreno

Tradución de Xavier Senín

Editorial Galaxia, Vigo, 2009, 158 páxinas.

 

En poucas ocasións elementos paratextuais cumpren unha función informativa – e mesmo persuasiva – tan decisiva coma os do prólogo desta novela de Mª Victoria Moreno ( Valencia de Alcántara 1941 – Pontevedra 2005 ). Aos amantes das curiosidades literarias cónstalles que naquela escolma poética titulada Os novísimos da poesía galega ( 1973 ) dáse noticia da primeira  obra literaria de Mª Victoria Moreno, Alcores de Donalvar, finalista do Premio Café Gijón de 1969. Foi a primeira novela da escritora estremeña e a única escrita en castelán. O prólogo da obra que reseñamos, asinado por Pedro Ferriol, avisa ao lector de que o manuscrito daquela novela ficou esquecido durante 36 anos ata que, convencida a autora, escribiuna de novo con pequenas modificacións e cun novo título, Donde el aire no era brisa. Velaquí pois a primeira novela de MªVictoria Moreno, que ficaba inédita e que aparece en edición póstuma traducida ao galego por Xavier Senín.

A autora  de Anagnórise, e de tantos outros títulos de literatura xuvenil e infantil, narra na novela unha historia baseada nas experiencias dunha mestra nova que chega a Alcores de Donalvar, unha vila castelá, paradigma da intemporalidade ( “mil casas…mil homes silenciosos…mil mulleres renegridas” ), na década dos sesenta, tempos do quiñón do leite en po dos americanos. Unha vila dominada pola pobreza e avasalada polos caciques e a ignorancia. O discurso narrativo mestura as vicisitudes dos habitantes da vila, salferidas de longas historias de desaires, resentimentos e envexas, coas propias experiencias vitais da protagonista, identificada desde o primeiro intre cos máis pobres e cos desherdados. No corazón e nas contornas dese lugar imaxinario, literaturiza a autora retallos da vida aldeá, non exentos de costumismo, e unha galería de personaxes ancorados nos valores e pautas tradicionais, tales como a discriminación social e xenérica e o patriarcado.

 

María Victoria Moreno

No plano técnico, Onde o aire non era brisa, malia a revisión posterior non deixa de ser a obra dun neófito da escrita literaria, que, ao madurecer, chegaría a dominar con tanta perfección o discurso narrativo. Relato enxebre, con trazos propios do costumismo, do realismo, do romanticismo e mesmo do didactismo moralizante. Engalanado, porén, cunha lingua sinxela, directa, eficaz e ateigada de recursos líricos e expresivos que máis tarde rebentarían con tanta eficacia  na abondosa produción literaria da escritora. Cómpre pois achegarnos a esta obra póstuma de Mª. Victoria Moreno como unha homenaxe editorial á muller e á escritora que, desde  a súa chegada a Galicia, se identificou  de xeito definitivo coa nosa lingua e coa nosa cultura.

Publicado en Homenaxes, Narrativa española traducida | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Novela homenaxe

Segredos composteláns. Para unha amena lectura

Once portas

Héctor Cajaraville

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 103 páxinas.

    Héctor Cajaraville é un xornalista que irrompeu con paso firme e pouco menos que acelerado na narrativa galega. Desde o ano 2015, leva publicadas seis novelas. Un autor ademais versatil que frecuenta con igual competencia a novela para adultos e aqueloutra que tamén poden ler nenos e nenas. Once portas, a súa última entrega, é unha novela breve que se fixo merecedora do Premio Ánxel Fole de Narrativa Curta do Concello de Lugo, condición que, nos tempos que andamos, non avala nin certifica unha calidade salientable, porque todo o relacionado co mundo dos galardóns literarios, multiplicados desde 1975, é moi relativo.

A noveliña, xurdida como froito dunha investigación persoal sobre a historia de Santiago, baséase, xaora, no artificio que non se fai público ata a morte de seu autor, o mozo Guillerme Cardelle, aínda que nada se nos di sobre cómo chegou ás mans e ao dominio do escritor. No mesmo, a voz narrativa, a de Guillerme Cardelle, retrotráenos ao 9 de maio de 1929, festa da Ascensión. O mozo Cardelle achégase á carballeira de Santa Susana para entreterse cos postos do mercado e as atraccións  que alí se congregaban. Entre elas, o telderete do mago Bunda, con dous personaxes ben exóticos: un navegante escocés e un feiticeiro masai que fai de mago. O mozo Cardelle faralle unha pregunta verbo da historia santiaguesa, nomeadamente que lle revele algún segredo, “Tudo misterio desta cidade é once. Once portas en cidade, once igrejas en recinto, once camiños por bajo la tierra…” E baixo a porta once “ha tres centurias más que se guarda el homem santo Iacobo”.

Malia que todo aquilo lle cheira a calote, Guillerme Cardelle ponse a investigar o número de portas da antiga muralla, as antigas igrexas e sobre todo os túneles  que furaban o subsolo da cidade, xa que pensa que, debaixo da porta once, estaba gardada a arqueta enterrada tres séculos antes, un lugar, xa que logo, distinto do que acreditaba a oficialidade relixiosa. O que atopa é un segredo que non revelará ata despois da súa morte e que, segundo o prologuista Emérito L. Harguindey, de ser real obrigaría a darlle a volta á historia oficial e ortodoxa da cidade.

 

Héctor Cajaraville

Non entanto cómpre que o lector se decate de que a novela, se ben xurdida dunha investigación, é un fundido de historia e ficción e non desentoa con tantas hipóteses que se teñen formulado sobre a orixe dos restos mortais soterrados na cripta da catedral santiaguesa. Héctor Cajaraville conduce o relato desenvolvendo unha trama non carente de intriga,cunha arquitectura compositiva ben construída, unha linguaxe pulcra, áxil, sen ornatos espurios ou fraseos líricos, entreverando, como xa quedou sinalado, realidade histórica e fabulación. Mais coido que se perde nalgúns enredos secundarios, a numeroloxía e o significado do número once, entre outros. Tamén en leccións de historia de interese, xaora, de historiadores da antiga e actual capital de Galicia. Son sobexas igualmente, na miña estima, as esculcas sobre a antigüidade  das igrexas de Santiago, do gusto dos seareiros de lideiras arquitectónicas, mais pouco atraentes para o lectorado común. O desenlace desta pequena peza narrativa é claramente mellorable, xustamente por ser o que o lector está esperando. Non empecen con todo estas eivas unha lectura amena e entretida que é -compre non esquecelo-  un dos obxectivos da literatura, en especial da narrativa.

 ( Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 22 de xuño de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Segredos composteláns. Para unha amena lectura