Os anos de prata

historia-da-literatura-galega-iiiHistoria da Literatura  Galega III

De 1916 a 1936

Xosé Ramón Pena

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 519 páxinas

Avanza a bo ritmo e sobre todo co rigor e a obxectividade das obras destinadas a marcar fronteiras e a perdurar como referencias fundamentais, a escrita e a edición da Historia da Literatura Galega, da autoría de Xosé Ramón Pena. Aos dous primeiros volumes (2013 e 2014), segue arestora este terceiro que Edicións Xerais vén de sacar dos seus prelos.

Nesta ocasión, a achega deste magno proxecto autorial e editorial abrangue o estudo e a análise da literatura de noso desde 1916, data da fundacións das Irmandades da Fala, ata xullo de 1936, un momento no que os brutais maleficios de Guerra Civil e da represión fixeron enmudecer a escrita en galego, ao menos aquén das fronteiras galegas. Son os “anos de prata”, como escribe o autor verbo dos distintos xéneros: na lírica, na prosa e no teatro.

 

Xosé Ramón Pena presentando o terceiro volume da Historia da Literatura Galega na RAC.

Xosé Ramón Pena presentando o terceiro volume da Historia da Literatura Galega na RAG.

Nun detallado e escrupuloso tratamento, Xosé Ramón Pena estuda e pon en letras de molde a etapa das Irmandades da Fala, contextualizándoa cos cambios sociais, nomeadamente as mobilizacións agrarias:  a procura dunha estética nacional na poesía galega (Antonio Noriega Varela, Ramón Cabanillas, Fermín Bouza Brey); a irrupción das vangardas, a enxebre (Luís Amado Carballo) e a plena: Manuel Antonio, Álvaro Cunqueiro e Federico García Lorca ao que o autor, con bo tino, considera que é “o máis destacado poeta alófono na nosa lingua”. Son tamén anos prateados no xénero e subxéneros da prosa, coa presenza do “Grupo Nós”; o novecentismo de Vicente Risco; o relato simbólico-identitario de Ramón Otero Pedrayo; o relato neopopularista de Daniel R. Castelao e Rafael Dieste. Finalmente a análise da actividade escénica nos anos 20 e 30, con especial fincapé no labor dos coros.

Subliño, máis unha vez, o xa anotado en relación cos anteriores volumes: a Historia da Literatura Galega de X. R. Pena transcende o formato e os contidos dun manual escolar-académico. O autor analiza os autores e as súas obras e engade algo tan necesario como esquecido: o estudo dos contextos sociais, políticos e económicos nos que viron luz esas obras. A análise das bases materiais e sociais, a reconstrución  das ideoloxías que alentaron os distintos movementos sociais, políticos e estéticos, converte este terceiro volume nunha verdadeira historia social que permite entender o xurdimento de certos produtos literarios.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela o 30 de novembro de 2016. Para ver o orixinal, premer aquí)

Publicado en Historias da Literatura Galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

As cen mil matrionuscas de Agustín Fernández Paz

cartas-de-inverno-en-jpggggggggggCartas de inverno

Edición especial 100.000

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2016,  161 páxina.

 Coincidindo coa última peza -posiblemente non a derradeira- de Agustín Fernández Paz, a novela póstuma A casa do medo editada  por Rodeira (Grupo EDEBE), Edicións Xerais vén de tirar dos seus prelos a 35ª edición de Cartas de inverno, unha edición conmemorativa dos cen mil exemplares vendidos por Xerais, homenaxe a un do grandes das letras de noso. Publicada por primeira vez en 1995 e galardoada co Premio Rañolas de literatura xuvenil e infantil; ao longo destes vinte e un anos, Cartas de inverno ten sido o libro máis vendido da literatura galega moderna, se fixamos a fronteira divisoria no ano 1990. Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas, tería acadado os seiscentos mil exemplares postos á venda, mais a súa primeira edición data do ano 1961.

Con esta edición especial que leva unha cuberta en flexibook no canto do habitual cartoné, Edicións Xerais homenaxea ao escritor vilalbés finado neste mesmo ano, e agasállanos a todos nós, os lectores da literatura de “fronteira”, que lle interesa por igual á xente moza e aos lectores adultos. A cuberta, porén, conserva a imaxe da casona que tanto lembra a Psicose, a película de Alfred Hitchcock.

Nun epílogo escrito en 2007 para a 20ª edición de Cartas de Inverno,  en xuño de 2016, poucos días antes do seu pasamento, Agustín Fernández Paz achégalle ao lector a intrahistoria da novela: a xestación de Cartas de inverno a partir dun fío da vida, nesta ocasión un anuncio sorprendente mais real que apareceu na sección de anuncios do xornal Faro de Vigo, no ano 1993: a venda dunha casa enmeigada; anuncio acompañado doutros de locais, casas e edificios normais e  que se reproduce na páxina 30 desta edición. A partir do anuncio da casa enmeigada que alguén semella que quixo vender, comeza a ferver a imaxinación creadora do autor que atopa na lectura de Los mitos de Cthulhu, un libro de terror de H. P. Lovecraft e do seu círculo de amigos, o segundo lévedo para darlle forma a unha historia desenvolvida en Galicia, mais tinguida polo ambiente opresivo do relatos de Lovecraft. Porén, aínda quedan outras dúas fías presentes en Cartas de inverno: os petróglifos, en de concreto, os de Mogor, que ocupan por primeira vez un lugar destacado na narrativa de A. Fernández Paz. E o xogo de bonecas rusas, as matrionuscas, que fixan as grandes liñas da estrutura compositiva da novela: as distintas voces dos narradores, reproducidas de forma epistolar -endalí  a coherencia do título- “vanse abrindo como bonecas de xeito que cada unha sae de dentro da anterior; e logo vanse pechando dun xeito graduado e simétrico.” ( páxina 157).

O resultado foi unha extraordinaria e apetitosa narración de medo e de grande tensión, cuxa sinópse reproduzo tirada da páxina web do escritor: “ O escritor Xabier Louzao volve a Galicia, tras unha longa estancia en Quebec, e encóntrase coas cartas que, durante a súa ausencia, lle foi enviando o seu amigo Adrián, un famoso pintor. Nelas, Adrián fálalle con entusiasmo da súa nova casa, un antigo e illado edificio onde agora reside, tras unha completa reforma. Pouco a pouco, o ton das cartas vai adquirindo unha progresiva inquietude, que desemboca nun terror manifesto ante os estraños acontecementos que, segundo Adrián, suceden na mansión. Xabier decide acudir en axuda do seu amigo e viaxa ata o lugar onde se encontra a casa.

 

Agustín Fernández Paz

Agustín Fernández Paz

Novela desenvolvida mediante a forma epistolar, a través de diversas voces narradoras que, como bonecas rusas, se van sucedendo ao longo do libro. Unha novela de terror, ben estruturada e narrada con bo pulso, na que destaca a lograda progresión do relato, que gaña intensidade e misterio a cada páxina”

Unha historia que pretende abraiar o lector co horror que axexa por onde menos se espera, cun final aberto: tamén aquí a vida segue máis alá da derradeira palabra do libro e que se concretíza na longa viaxe que Tareixa emprende para acadar o mundo real. Os protagonistas principais, Adrián e Xavier Louzao, aparecen ben deseñados; as descricións  curtas mais moi visuais da casa enmeigada e dos seus recunchos son axeitadas non só para a xente moza, senón tamén para todos os lectores. A utilización á mantenta das elipses narrativas, como fixera Hitchcock na película de Psicose e outras regalías deste libro, fan que Cartas de inverno, máis de vinte anos despois da súa escritura orixinal, sega a ser un produto literario moi sabedeiro. Como o autor confesa no epílogo, as historias con engado non caducan nunca.

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Memoria e experiencia. Viaxe-ficción pola Galicia interior

todo-ser-humano-e-un-rio.Todo ser humano é un río

Manuel Veiga Taboada

Edicións Xerais,Vigo, 2016, 276 páxinas

 

Con Todo ser humano é un río engade Manuel Veiga un novo banzo a súa obra narrativa, neste caso unha proposta de liñaxe especialmente metaliteraria que non se refire a un mundo representado (finxido ou imaxinado), senón a un conxunto de paisaxes, vilas e persoas reais, en diálogo ademais cunha rica intertextualidade literaria. Narrativa híbrida na que, como O Danubio de Claudio Magris ou Os aneis de Saturno, Os emigrantes de W.G. Sebald, o autor convídanos a seguir os seus pasos, non soamente ao longo dun río, senón tamén por varias localizacións, paisaxes, vilas e unha casa moi especial, dos que flúe un torrente de impresións e suxestións ocasionadas no autor por eses lugares e pola xente coa que se atopa. Un dos máis importantes piares do libro son as viaxes, nutridas con  profusión de citas e autores, encontros, reflexións, mesturadas con pequenos relatos cunha finalidade reivindicativa: a da Galicia interior, a través da memoria, do coñecemento e da experiencia.

Se ben a tonalidade do libro e o plano do contido son os amentados, podemos diferenciar na obra unha arquitectura tripartita. No primeiro compoñente, a montaña galega do Leboreiro  co seu cumio máis elevado, o totémico e mítico Penagache, amósanse como os claros protagonistas. Nunha incursión o autor e outras persoas reais intérnanse nesas terras e montes fronteirizos, capaces de deter o tempo, e alí conviven cos seus segredos e as súas xentes. Unha viaxe á procura de castelos, mais na que só atopan ruínas, leiras convertidas en silveiras, rastros desolados por causa da emigración. Un mergullo vital na Galicia interior con prodigalidade de referencias históricas, citas e autores traídos a conto. Nunha sección máis ensaística, o autor contrapón  os traballos do mar e do campo, a vida rural e da cidade. A seguir o nó do libro é un retrato e unha cala na propia familia, a historia familiar en Monforte, centrándose sobre todo nos devanceiros,nos avós e bisavós, no pai e na nai e na propia existencia. Reproduce asemade historias da vila, das súas rúas e barrios, dos veciños en tempos de angustia, e noutros días menos aciagos. Un relato memorialístico ateigado de historias tráxicas e costumistas, relatadas cunha tonalidade cálida e á vez dramática. Neste fresco de vidas non falta Manuel María residente e Monforte a maior parte da súa vida. Mais o poeta nacionalista foi pouco recoñecido na vila. Están presentes igualmente Lois Pereiro, o poeta dandi e Sabela Ojea, tamén poeta, dependente do alcohol, e outros personaxes menos coñecidos, veciños da vila ou nados na comarca, posuidores dunha historia de seu neste percorrido polas terras de Lemos. Remata o libro co capítulo “Casa vixiada” que nos achega a historia do Pazo de Muíños de Antero. Recreación do seu pasado, dos seus segredos e intimidades e crónica do presente dun pazo no que se hospeda o autor. Unha verdadeira memoria pacega.

 

Manuel Veiga Taboada

Manuel Veiga Taboada

Libro híbrido, como xa quedou sinalado, erguido sobre distintos materiais, que amalgama viaxes, recuperación da memoria, ensaio, biografía. E estado nun centro ben visible: a Galicia do interior, rescatada a través da memoria e da experiencia. Malia a súa condición heteroxénea, reclamo que este libro de Manuel Veiga, ademais de xornalismo de viaxes, sexa considerado como ficción; unha ficción con moitos personaxes reais e autorreferente porque o autor traballa coas técnicas da ficción historias reais. A ficción e a obxectividade non se opoñen. O trazo máis característico dunha obra de ficción non é que a historia non sexa verdadeira, senón o emprego e alongamento de varios recursos que producen “o efecto do real” ata un extremo fulgurante. E iso cúmprese neste libro.

 (Texto publicado no xornal Faro de Vigo 0 día 10 de novembro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Nunha armazón de aventuras

O beatoO beato

Alfredo Conde,

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 228 páxinas, 17 €

    Publicada primeiro en castelán (El beato, Ed. Algaida), logo de ter gañado  a 62ª edición do Premio de Novela Ciudad de Valladolid, o segundo máis lonxevo da literatura española, Edicións Xerais ofrécenos arestora a novela de Alfredo Conde na lingua de noso: toda vez que nin na referida edición castelá nin tampouco agora, na galega, figura calquera mención á figura dun tradutor ou autotradutor, resulta difícil afirmar en cal idioma foi redactada orixinalmente a narración.

En todo caso, o vórtice textual verbo do que xira a novela é a traxectoria vital, contaminada sen dúbida pola lenda, dun personaxe histórico que, na ficción, recibe o nome de Frei Xiao de Chaguazoso, pero que en realidade corresponde a un colonizador e freire franciscano, o beato Sebastián Aparicio Prado, natural de A Gudiña, que no ano 1533 arriba a Nueva España polo peirao de Veracruz e instálase en Puebla de los Ángeles, e máis tarde na cidade de México. Analfabeto como era, dedicouse á laboura agrícola, adaptando asemade os camiños mexicanos ao carro galego. Levou a cabo outras empresas que lle produciron unha notable prosperidade. Contraerá matrimonio en dúas ocasións, co infortunio de que as súas parellas morreron aos poucos meses. Viúvo e sen fillos, decide facerse freire franciscano. Porén, antes de profesar na Orde, terá que demostrar a súa capacidade física actuando como servente no convento das clarisas de México. Con fama de santo, falece en 1600. A instancias do rei Felipe III, foi beatificado en 1789. E tanto na súa vila natal como en Puebla de los Ángeles, onde se conserva o seu corpo momificado, está considerado patrón dos automobilistas e transportes terrestres.

Este é o personaxe real cuxa vida triangula Alfredo Conde por medio de evocacións, ganduxando unha historia curiosa e atractiva. A fía condutora son as láminas, un suposto manuscrito esquecido nos bancos dunha igrexa, da autoría de Frei Tadeo de Aguadilla. O beato non é unha haxiografía senón ficción, unha historia, tal como o autor afirma nun texto introdutorio; e as historias son como se contan, non como se pensan, á marxe de que teñan sido ou non reais. Con todo, O beato no carece de rigor histórico; é froito de varios anos de traballo de documentación, o que lle permite ao autor encadrar unha historia verosímil, mergullada nunha armazón de aventuras nunha terra poboada por fidalgos vidos a menos, freires desexosos de gañar o ceo a base de moitos bautizos de indios, matóns, proxenetas, militares sedentos de gloria. Todos eles movidos polo egoísmo.

En O beato reproduce Alfredo Conde algúns dos trazos estruturais da súa escrita de ficción: unha arquitectura binaria que lle consente inventar lembranzas enfrontadas co relato obxectivo da realidade. O autor, xa que logo, inxecta abundante ficción nos contextos históricos. Unha vulneración da historia que non agocha Alfredo Conde, mesmo por boca do seu protagonista. Por esa razón, non é esta unha novela histórica, xa que a ficción, como marcador semántico, transforma todo o que toca, converténdoo en ficción. Mais O beato ilustra de xeito fermoso a historia.

 

Alfredo Conde

Alfredo Conde

A novela alberga no seu interior un monllo de historias, algunhas delas abeberadas   nas tradicións e crenzas galegas. Tamén na nosa historia e no paganismo galego, malia que o seu desenvolvemento teña lugar, na súa meirande parte, en territorios de alén mar. A voz narrativa é a do mesmo personaxe, o beato, e faino desde o presente actual, tan actual que mesmo fai acto de presenza o fundador dos lexionarios de Cristo.

Atrévome a dicir finalmente que, na miña estima, O beato é a novela máis irónica e sarcástica de Alfredo Conde.Unha tonalidade retranqueira que é un plus engadido pata unha lectura instrutiva e ao mesmo tempo amena.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 27 de outubro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Don DeLillo: Cero K

don-de-lilloCero K, a convención coa que se nomea o cero absoluto na escala de Kelvin, é o título co que Don DeLillo, un escritor imprescindible na literatura norteamericana, rotula a súa última novela editada en España por Seix Barral.

Unha das teimas da narrativa de Don DeLillo  é a morte. Os seus personaxes loitan contra a mesma, someténdose incluso de forma voluntaria e transitoria as súas esixencias por medio do falecemento inducido, a conxelación coa axuda dun procedemento crioxénico, coa esperanza de que os futuros avances científicos sexan capaces de curar as súas enfermidades e recobrar corpos e mentes. A dona dun dos protagonistas de novela, Ross Lockhart, discapacitada debido a varias doenzas, elixe esta forma de morte artificial. Mais, de socato, o seu home cuxa saúde é perfecta, decide acompañala e someterse igualmente á crioxénese. A ficción fai que os millonarios que pretenden a inmortalidade, sexan conducidos a unha comuna situada en Kazajistán. Mais ata alí viaxa tamén Jeffrey, o fillo de Ross e narrador homodiexético que mantén unha postura escéptica verbo dese procedemento no que pretenden participar o seu pai e a súa muller: morrer para non morrer.

En parte todo acontece como estaba previsto. Porén, o desenlace da novela convértese nunha celebración da vida mortal, a deste mundo ateigado de enfermidades, guerras, calamidades, caos, terrorismo. É a voz do principal protagonista a que nos achega esta idea de forma sinxela: “Non necesitaba a luz do paraíso. Xa tiña os berros marabillados dos cativos”. Cero K non é unha novela compracente. É, pola contra, un relato sen concesións, de potencia demoledora que nos invita a interrogarnos sobre o poder e os lindes da tecnociencia, esa ciencia que troca todas as crenzas previas. Aínda que a seita apocalíptica tivese o poder, mediante a crioconservación, de devolver a vida a aqueles aos que llela quitara previamente, a pregunta kantiana “Que debo facer?” segue estando aí coa mesma vixencia  coa que  a formulara o filósofo de Könisberg. A tecnociencia ten agrandado de xeito case que infinito o futuro da nosa especie, hoxe perfectamente moldeable. Mais todo aquilo que é moldeable tamén é susceptible  de ser controlado. Velaquí pois un dos grandes perigos desa utopía da crioxenése.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal premer aquí)

Publicado en Narrativa en español | Etiquetado , | Deixa un comentario

“Corazón e demais tripas”: para ler cunha soa man

corazon-e-demais-tripasCorazón e demais tripas

Emma Pedreira

Edicións Positivas, Santiago de Compostela, 2016, 79 páxinas.

 Son contados, e case que sen nome, os templos nos que se lles tributa culto á erótica, esa afección tinguida de desexo, e tamén xénero literario, que ten que ver coa recuperación dunha manchea de cousas. En primeiro lugar, coa recuperación dos corpos silenciados e transgresores que agochan no seu interior todo aquilo que a cultura patriarcal impuxo coas súas prácticas e tamén coas súas prédicas e relatos. Na literatura galega, eses templos ou ao menos pequenas capelas, son practicamente inexistentes, coa excepción de Edicións Positivas que, dunha forma máis ou menos regular, mantén o premio e a colección “Narrativas quentes”.

A literatura erótica segue a ser un terreo certamente difícil e pantanoso en boa medida, que admite opinións encontradas, xa que no é doado fixar os lindes do erotismo, posiblemente o xénero máis borroso e embarazoso á hora de  precisalo. Lembro un dos criterios do xurado dun premio literario, La Sonrisa Vertical, presidido por Luís García Berlanga ata a súa suspensión no ano 2004: os bos libros, susceptibles de se faceren co premio, terán que reunir dúas condicións: tensión erótica e unha satisfactoria elaboración literaria.

Ambos retos supérao este pequeno mundo de relatos de Emma Pedreira co que arestora nos agasalla Edicións Positivas, unha  forma, segundo a definición da autora de “ridiculizar, animalizar, personalizar, ironizar ou des-intimar sobre o desexo”.

Certamente que nos relatos de Corazón e outras tripas flúe lizgairo, achegándonolo sen eufemismos, o mundo do sexo, do amor erótico. E ese correr pola páxinas deste pequeno volume, faino a través dunha ampla diversidade de historias. Amalgámanse entre si para formar un todo continuo, un todo variado? Non, na miña estima, agás dúas excepcións e malia que algúns personaxes aparecen en varias historias. En primeiro lugar porque os temas, non obstante incidir todos eles nas relacións físicas sexualizadas son diferentes. E o mesmo cómpre dicir das fórmulas empregadas que van desde o relato de dúas ou tres páxinas, os microrrelatos, ata poemas de un ou dous versos ao xeito de haikus. Estilo directo, escrita espistolar, recreacións, receitas culinarias, crónicas xornalísticas… Exclúo deste xuízo   dúas series de relatos que a autora nos fai ler en entregas repartidas ao longo do libro: as oito cartas “Ao Ilustrísimo Monseñor Abé de Materviagris” que poderían  ser un fértil e atractivo piar para unha novela breve verbo do erotismo monxil: a dona novicia que, de noite, corre espida polo adral da abadía incitando a condutas lascivas de todas as irmás que empezan a se tocar, malia que saiban que iso é pecado. Tamén os cinco relatos da serie “Words”, unha pescuda de palabras para formar un dicionario de filias ben curioso que vai desde agalmatofilia a ipsofilia.

 

Emma Pedreira

Emma Pedreira

Porén, en ningún dos relatos escamotea a autora unha tonalidade divertida e mesmo desenfadada. Historias temperadas con moito ludismo, suturando sexo e humor; escritas coa forma de expresarse que emprega a xente cando fala do sexo ou o practica. Un xeito de desacralizar a sexualidade e o erotismo devolvéndolle o que realmente é: unha relación humana festiva, aínda que non sexa o mesmo que beber un vaso de auga, mais tampouco beber bágoas.

Non debe ter dúbidas o lector, xa que  nesta ampla compilación de historias eróticas atopará a ballón brincadeiras tan heteroxéneas como desenvoltas, aptas para folgar e mesmo para coller o libro cunha soa man, como recomenda a voz narrativa no relato “Man a man”. A tenrura das tetas da obesa muller serea; acadar o climax cada vez que á poeta lle dá por escribir prosa erótica; coleccionistas de cus ao estilo Guttemberg; follar sen desaproveitar ningún zume; un Señor Don Hamlet absolutamente navegable; o sexo detrás do carriño dos chuches; bragas tecidas con cabelo de anxos, comestibles xa que logo; a muller con catro pernas e dúas conas que, como cortesá, ofrece a variedade do amor a seis patas; peles con peles; rozaduras de coxas; buracos corporais como telescopios; o cu que non se pronuncia pero que se sobreentende…

En fin, un erotismo que integra moitos niveles de experiencia, mais enaltecido grazas á forma estética: Afastado do previsible, do momentáneo, que fai abrollar e engrandecer o desexo. E iso é saúde.

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Iceberg Castelao

o-encargo-do-senor-castelaoO encargo do señor Castelao

Luís Rei Núñez

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 319 páxinas

 Non é allea a narrativa galega á tendencia de moitos escritores que, nos últimos decenios do pasado século e no que levamos do presente, novelan a novelistas e, en xeral, a personaxes reais con intereses intelectuais ou artísticos. Incontables libros, produtos do ecléctico experimentalismo, da era posmoderna, están dinamitando os lindes entre realidade e ficción, convertendo a escritores, intelectuais ou artistas en personaxes protagónicos de moitas novelas. Seguramente o escritor que máis ten traballado esta clase de novela en Galicia é Luís Rei Núñez, cultivador afouto da novela testemuño, chamada tamén non ficción ou Novo Xornalismo que non só é transcrición de feitos, senón que tamén establece unha relación entre ficción e o real. Fíxoo coa figura do pintor e escrito Urbano Lugrís en O señor Lugrís e a negra sombra e volve facelo arestora en O encargo do señor Castelao, un relato complexo e moi ricaz que pretende ser un episodio nacional galego capaz de reunir dúas traxectorias, ás que a posteridade lles deparou tratamentos ben desiguais: Castelao, o pai da nación e Gómez Gayoso, “anxo escuro”, pasado pola armas dos franquistas na posguerra, que soamente entrou “no tempo das honras póstumas da lenda”.

A novela achéganos á figura dun Daniel Castelao que, ademais de artista, escritor e político, é sobre todo persoa. Reconstrúe, acompañándoo desde  a ficción, a súa vida, humanizándoo na enfermidade -a novela abre cunha lobotomía practicada a Castelao en Bos Aires para calmarlle a dor do cancro que lle invadira tamén o seu rostro- e noutras doenzas máis vergoñosas coma un proceso luético, consecuencia do rendemento dese señor de moral estrita aos encantos dunha canzonetista, mentres Virxinia, a súa dona, coidaba do fillo na montaña.

Salienta, sobre todo, a fundación do Partido Galeguista con Alexandre Bóveda e o propio Castelao,  a amizade entre os dous, a defenda do Estatuto, o fusilamento de Bóveda polo sublevados fascistas pola defensa do mesmo. Unha execución que mortificará a Castelao durante toda a súa vida. A derrota e a deleiba de Galicia converten a Castelao no vagabundo dunha causa perdida por medio mundo e especialmente en Bos Aires onde é o apóstolo do galeguismo, no gran guieiro exiliado.

A narración cobra especial interese co encontro na capital arxentina con José Gómez Gayoso que lle di a Castelao que a culpa de inxusta morte de Bóveda non pode morrer solteira e lle propón administrar xustiza co nome que lle dea Castelao que, porén, pensa que a única vinganza decente é a que se substancia nos tribunais de xustiza. Mais á fin mete un nome  nun sobre e, a través de Santiago Carrillo, farao chegar a Gomez Gayoso.

 

Luís Rei Núñez

Luís Rei Núñez

Luís Rei, como xa fixera en Expediente Artieda, reproduce A Coruña doente polas camadas dos ganadores, as actividades clandestinas dos dirixentes do Exército Guerrilleiro de Galicia, Antonio Seoane e Gómez Gayoso ata as súas caídas e execucións cuxos ecos chegan a Bos Aires, a Castelao vítima do remorso de meter un nome no sobre, aínda que o brazo executor foi penosamente neutralizado no Campo da Rata.

Son moitas as bondades desta novela que Luís Rei fai mover no territorio mestizo entre a ficción e a realidade histórica; o descubrimento de novas zonas do iceberg Castelao, froito dunha profunda documentación; o compromiso coa historia e coa realidade, cos inmolados, co martiroloxio laico galego. Unha tonalidade épica, un desenvolvemento non lineal cunha maraña de personaxes que, con todo, non dificultan a lectura desta novela que, como confesa o autor, non é a Historia de Galicia, senón unha historia galega, en voz baixa e laica, adornada pola ficción.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 6 de outubro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Carver: todos os contos

raymond_carverTodos los cuentos

Raymond Carver

Editorial Anagrama, Barcelona, 2016, 702 páxinas

  Raymond Carver (1929-1988)está considerado como o mellor contista de América; talvez xunto con Chéjov o mellor de todos os tempos. A súa obra ficcional está formada por cincuenta e oito relatos publicados en vida do escritor, máis cinco póstumos atopados a partir de 1999. Todos eles aparecen arestora editados por Anagrama  nun só volume da colección  “Anagrama compendium”. Tanto os publicados no estilo extensivo no que escribía Carver, como os reescritos a partir de 1981 polo editor Gordon Lish que fixo unha extensa demouca nos manuscritos orixinais, convertendo así a Carver no cultivador por antonomasia do realismo suxo e da literatura minimalista, “dependente do omitido” (Harold Bloom), erguida con estruturas  unicamente enunciativas, diexeses  instaladas na frugalidade e mesmo na insignificancia, personaxes vulgares  que habitan na monotonía e desenlaces inesperados e moitas veces pavorosos. Mais a prosa orixinal de Carver, logo de que no ano 2009 apareceu publicado Beginners, a versión orixinal de What We Talk About When We Talk About Love ten pouco que ver con xuízo que da mesma fixo Tim O’Brien: “emprega o inglés como unha coitela, esculpe pezas de prosa austera e exentas de calquera adobío…agás a cerna da emoción humana.”

Na presente edición de Todos los cuentos de Carver atopamos a prosa orixinal e a prosa martelada polo seu editor. Pero nos dous casos, prosas realistas, con escenarios cotiáns, personaxes grises, reflexo do máis agochado da condición humana, escritos polo autor cando era escravo do alcohol ou cando, desde o ano 1977, o amor da poeta Tess Gallagher lle regalou dez anos de propina e fixo posible a escritura de contos, poesía e compilacións. Contos que, malia a secura da súa prosa, dos ambientes abraiantes, convertéronse en clásicos porque gozan da capacidade de transmitirnos unha forza sorprendente e unha gran credibilidade. A consistencia artística coa que Carver conta as súas historias, e que nestas coleccións estoura en mil direccións, permítenos mergullarnos na estética dun dos grandes escritores do pasado século, cuxas historias seguen a arrepiarnos precisamente porque son moi boas.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o 5 de outubro de 2016)

 

 

 

Publicado en Narrativa estranxeira traducida, Relato breve | Etiquetado , | Deixa un comentario

Narrativa testemuño

galeria-de-saldos-de-diego-giraldezGalería de saldos

Diego Giráldez

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 166 páxinas

 Unha escolma de vinte e sete relatos sérvelle a Diego Giráldez para debutar e facerse visible na narrativa galega. Unha visibilidade que o autor persegue para non pasar desapercibido, mesmo para ser golpeado polos lectores ou pola crítica. As súas son historias talvez mínimas que superan porén o formato da minificción, máis están esteadas na mesma arquitectura compositiva: intensidade creadora, manexo da arte da compresión, e cun pertinente emprego das técnicas narrativas da ficción de formato breve. Contos concentrados ao máximo, fermosos como teoremas, mais con desenlaces pechados, non inesperados. Malia que nestes relatos as temáticas e tonalidades son diferentes, están traspasados, secasí, polo mesmo aire de familia: son relatos nutridos polos argumentos da realidade cotiá. Con títulos moi oportunos que reproducen movementos artísticos e cumpren unha función de focalización, á que contribúen, dun xeito salientable, as interpretacións de obras de arte da autoría de Iago Sánchez Losada, que actúan de fío condutor e potencian a descontextualización  das vidas dos personaxes. Non son, pois logo, adobíos intranscendentes, baratura que está aí para adornar.

Relatos que, non obstante a súa heteroxeneidade, conforman no seu conxunto unha novela de relatos que retratan, desde olladas moi verosímiles, mais tamén desde o humor,  a parodia e a denuncia, a realidade dos noso días, os efectos perversos da actual crise, con algunha cala na memoria histórica, na represión da guerra e da posguerra. Os personaxes que o autor fai desfilar como protagonistas destes relatos, representan existencias rutineiras; son “antiheroes  en bata de casa”, como están definidos na presentación editorial; seres que se resignan, pero aínda teñen a forza e a vontade de tirar para adiante.

O paradigma deste tirar do carro pode ser a protagonista do relato que abre o libro: a muller que di ser profundamente feliz ao tempo que o seu cancro de pulmón tingue de sangue o lavabo  cada mañá. A meirande parte destes relatos baten sen piedade na conciencia do lector ao amosarnos a violencia de xénero nas súas diferentes manifestacións, mais sempre como humillación; a discriminación social incluso nas condenas de cárcere; a digna desesperación dos despedidos, verdadeiras vítimas da crise; relacións familiares presididas pola indiferenza, a crise que pecha negocios e acaba con vida e coa xente de verdade, pero que nos queren convencer de que é froito da mala sorte ou culpa nosa; a praga e a maldición dos desafiuzamentos, de negocios pechados e multiplicación de embargos; as redes de especulación; cartos en B a cambio de obras públicas e alturas sen vixilancia; a fortaleza que se quebra cando un se ten que pór na cola do INEM. Retrata tamén D. Giráldez outras realidades que se deixan ver neste calidoscopio  do noso tempo: o desamor; o amor cego ante a imbecilidade; a morte como definitiva secuencia do derradeiro papel cinematográfico; a enfermidade, a demencia senil; a borracheira para disimular a neurodexeneración;  a perda de alguén que se afasta de nós; o fusilamento da prostituta ao comezo da guerra por aqueles que foran os seus clientes.

 

Diego Giráldez

Diego Giráldez

Relatos testemuñais de fondo contido social que semellan por veces “non-ficción”, vencellados co xornalismo que non soamente transcribe feitos, senón que establece nexos entre a ficción e o real. Erguidos cun estilo de prosa moi persoal, preñado de ironía, de humor, co emprego dunha lingua non só moi coidada, senón por veces poética. E unha afortunada selección de metáforas e símiles que o autor emprega non para sublimar a realidade, senón para sacudir inconsciencias e golpearnos na cara.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 22 de setembro de 2016)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

A condición celulada do mel

o-anxo-negroO anxo negro

Manuel Gago

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 495 páxinas

 

Cunha novela longa de intenso alento narrativo, debuta Manuel Gago na ficción galega. O autor non defrauda con esta novela complexa, cun bo monllo de personaxes, varias fías narrativas, escenarios e tempos moi afastados e unha sutura de novela detectivesca e relato histórico. Aínda que todo  é ficción M. Gago basease no roubo e venda de arte sacra que se produciu despois da proclama do Concilio Vaticano II de que a Igrexa debería desprenderse do accesorio, se ben impuña aos Ordinarios a obriga de velar para que os obxectos e obras de arte relixiosa non se vendan nin se dispersen. Bispos houbo porén que venderon toneladas de imaxes relixiosas. M. Gago reproduce a través da ficción o espolio do inxente patrimonio cultural relixioso da Costa da Morte e do interior, localizando a acción novelesca na parroquia de San Martín de Cereiro. Na igrexa do Mosteiro de San Silvestre de Cereiro intentan  roubar sen  conseguilo a imaxe de Santa Mariña de Cereiro. Lógrano aos poucos días nunha capela agochada que nin o cura da aldea coñecía. Os veciños encargan a Nicolán Bren, capitán xubilado da Mariña Mercante que se encargue de recuperar a imaxe. O seu axudante será o mozo Andreu Meis, ocasional contrabandista de tabaco. O investigador séntese un torpe aprendiz de detective. Secasí, pronto se decatan da presenza de intermediarios, dun anxo negro, o cura don Servando, un personaxe cun forte instinto depredador que “promove e defende os intereses da Igrexa onde a Igrexa non debería estar” e que traballa por encargo na venda de arte sacro.

As pescudas dos dous investigadores céntranse na historia da imaxe, xa que chegan á conclusión de que o seu paradoiro ten que ver coas orixes da mesma, coa súa chegada por mar, lenda transmitida de nais a fillos, nunha sorte de río de palabras desde a noite dos tempos. É así como a acción narrativa, en frecuentes saltos no tempo, trasládase ao século XII no bosque de Némedos onde o conde Froilaz manda levantar o mosteiro; a  1923 e 1935, anos nos que Basilio Álvarez e Castelao lles ensinan aos labregos que podían pensar por si mesmos; á barbarie do 36, data na que comeza a xenreira dos veciños de Cereiro contra a Garda Civil que asasinara a moitos mozos da aldea e contra os curas pola negativa do párroco a enterralos no sagrado. Máis tarde a Rotterdam e ao castelo de Seffield, que fora prisión de María Estuardo. Descubrirán asemade que a orixe da Santa ten que ver coa chegada da armada corsaria de Drake a Corcubión portando, sen sabelo, a Santa Mariña, imaxe do oratorio da  raíña María.

 

Manuel Gago

Manuel Gago

Un final, ao meu ver demasiado doado para os investigadores e unha recompensa inxusta para o anxo negro pon cabo a unha narración na que o autor foi capaz de encaixar, nunha arquitectura entrecruzada, con moitos saltos no tempo e intelixentemente resolta, múltiples secuencias e unha manchea de personaxes. Cumpriría, porén, adelgazar un pouco a narración, xa que algunhas desas secuencias o lector pode intuílas, sen facelas explícitas. Se o fío condutor  da novela é o roubo, a investigación e recuperación da imaxe da Santa, o verdadeiro eixo interno é o espírito  comunitario dos habitantes da parroquia de Cereiro. Os fregueses de Cereiro, especialmente as súas mulleres rexas, testudas e fortes. Romance pois logo comunal no que, máis unha vez se deixa sentir a “condición celulada do mel” que escribiu Heriberto Bens. Todo isto esteado nun bo estilo da lingua de rica terminoloxía moi autóctona; unha lingua, forte, epopeica  por veces, na que tamén salienta a habilidade do autor para reflectir o ambiente e a atmosfera dos veciños unidos, herdeiros dunha inesquecible memoria histórica.

(Texto publicado no xornal  Faro de Vigo o día 8 de setembro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en A condición celulada do mel