Literatura necesaria. A barbarie en letra miúda

Os tres de nunca

Nacho Taibo

Edicións Xerais, Vigo, 2027, 565 páxinas.

 

Non é a primeira vez nin seguramente será a derradeira na que unha novela recupera as pavorosos atrocidades que tiveron lugar durante a Guerra Civil española. O que os xuíces teñen prohibido, fano de xeito loable historiadores e narradores. Un tipo de literatura necesaria na nosa escrita, xa que axuda a esgazar o manto de desmemoria, permitindo que saian á luz, nunha mestura de historia e ficción, moitas cousas dun arrepiante pasado franquista. Faino arestora Nacho Taibo, un narrador experimentado, nunha novela monumental -tamén excesiva, na miña estima-, con tres protagonistas en contrapunto coma Os dous de sempre de Castelao, homenaxeado xa no título e nalgunhas alusións que percorren as páxinas do libro. Son eles: o Milorde, o Bocoi e o Patacón, tres amigos durante os tempos da República, pero que, coa chegada do alzamento militar e a toma de A Coruña polas camadas fascistas e o ministerio do terror, seguirán camiños  diverxentes ata o final da Segunda Guerra Mundial.

Son, eles e as súas parellas, personaxes de ficción. Personaxes de nunca, advirte o narrador. Mesturadas coas súas historias, as dun inmenso elenco de actantes secundarios que entran e saen da narración. Moitos deles son recreacións de persoas reais que viviron en A Coruña nesas datas, e coas súas historias dan lugar a unha manchea de capítulos, algúns de dificultosa relación coa trama principal. A acción narrativa desenvólvese ao comezo na cidade de A Coruña, un espazo que exerce un especial protagonismo; a Coruña republicana e a do poder franquista nos primeiros días e meses da rebelión militar. Na cidade herculina amigaran durante os tempos da República os tres protagonistas dispares: O Milorde é un fidalguiño que domina idiomas, detesta a súa clase e que, ante tanta barbarie que ve na cidade, emprega a morfina como remedio. Ao remate da Guerra española trasládase a Londres para traballar para os servizos de intelixencia británicos. O Bocoi era un galeguista acomodaticio, miserable e ruín  que ficha polos departamentos do terror e fai o seu traballo: sinalar “rojos” e nos “paseos” dispararlles sen resentimentos. Ao rematar a Guerra atopámolo dirixindo un campo de concentración, deses que “nunca existiron”. Do Patacón sabemos que é un anarquista que, logo de tres simulacros de fusilamento, foxe e incorpórase aos distintos frontes republicanos e, ao remate da contenda, andará por Europa alleo a toda épica e, domeado polos seus medos, achégase ao final da Segunda Guerra Mundial coma un covarde.

 

Nacho Taibo

As repetidas secuencias que, ao meu parecer, máis tiran do lector, son aquelas nas que a narración reproduce con letra gorda e miúda o exterminio asasino que a tiranía dos ganadores fan na cidade coruñesa e na súa bisbarra. Negras mans á caza do home: xuízos sumarísimos sen a menor garantía, xuíces sectarios, cans de presa que obedecen coma ovellas as directrices que preconizan a supresión do que foi fiel á legalidade ou que pensan de forma distinta. E os “paseos” nos que os falanxistas e a Garda Civil fusilaba de xeito caprichoso e tiraban os mortos nos foxos.

Novela memorialista, erguida en base a unha arquitectura fragmentaria, entrecruzada por compoñentes fantásticos ou marabillosos simbolizados nos canzorros ou nos procedementos de sacramentación. Coa participación de moitos personaxes secundarios que penetran na narración coas súas historias, moitas delas prescindibles, que fan que a novela decaia por momentos e perda o vigor que acada o longo relato de Nacho Taibo cando recupera a inmensidade da dor dunha cidade que soporta nas súas carnes as aberracións asasinas da represión, nun tempo de vómitos de sangue, mais no que non estivo ausente a forza moral duns poucos.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de abril de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Bruídos contra o desacougo distópico

Últimos bruídos

Marga Tojo

Ilustración da capa: Loi Fernández

Edicións Positivas, Santiago de Compostela, 2016, 43 páxinas.

 

Marga Tojo debuta na literatura cunha peza literaria que non acostuma ser o xénero máis doado, mais si o máis natural, porque, como afirma a autora, ela tamén escribiu versos desde nena. Cativouna desde sempre o poder das palabras, “as primeiras cousas que se secuestran nos contextos da opresión”, pero tamén posuidoras da capacidade de destapar realidades silenciadas. É a particular poética desta escritora primeiriza, “unha poeta moi namorada do xornalismo” como ela mesma confesa. Cumpriría engadir que o que é difícil reside na capacidade de vivir, ata as derradeiras consecuencias, a vida do poema, facer materia de memoria a experiencia da vida. Só así a poesía é capaz de arrincarlle algo a morte, como, xa hai moitos anos, o expresa Andrè Mauraux.

A autora, filóloga de formación, exerceu o xornalismo a pulso en Galicia Hoxe e noutros medios.E tamén foi vítima da crise desencadeada desde as cúpulas das grandes ou pequenas empresas de comunicación. Mais iso permitiulle retomar as súas orixes: esa posibilidade de facer fermosura coas palabras, aínda que coas mesmas se fale de escenarios distópicos, porque hoxe o mundo é o grande teatro das distopías, como nolo fai penetrar con palabra potente Marga Tojo, nese seu primeiro poema “Mapa”, salferido de amor -tamén da súa expresión a través do sexo cun ciborg, un ser asexuado-, e de todos os berros da dor e da opresión no mundo de arestora: o son rouco do abafo dos que foron exterminados, despois de camiñaren durante semanas, o militarismo patriarcal ao que lle urxen as guerras, a sociedade deshumanizada, alienada no “consumo como comportamento afectivo, ou o dogma, o monoteísmo do traballo remunerado -escravizante- como imperativo moral

O segundo poema, “A Guerra dos Dous Meses” reflicte outra historia de amor cun morto vivente, alguén que podrece: “…un ente rosmante / que consume esforzos alleos” (páxina 24), a claudicación de todos os soños. E como contexto obrigado desta relación cunha persoa das que “tiran a vida abaixo”, a choiva, o arroiar en Santiago, e o compango brutal de millóns de cidadáns forzados ao suicidio, deportados e tantas mulleres violadas.

“Os días comúns” o terceiro poema, é unha breve historia, tinguida igualmente pola distopía, co inquérito de que se aquilo que se traizoa cando se vive, non será  a única felicidade posible (páxina 31).

No último poema , “Derradeiras horas de Renata M.”, a voz poética diríxese a unha muller á que van asasinar. Fala a persoa que convive con Renata M., e, hora tras hora, amósanos a barbarie que rodea á muller ata que acaban de matala.

 

Marga Tojo

Un libro duro, áspero, que tradea non só os sentimentos, senón tamén as conciencias. Escrito non con palabras sabedeiras ou larpeiras, senón arrequentado cunha lingua que soa coma o torbón; e teselado pola presenza dos personaxes femininos que son os que poñen o quiñón dos afectos, as que apostan pola vida.; un pequeno antídoto fronte os ouveos, berros e mentiras que pretender facernos pacíficos e silentes cidadáns as versións oficiais. Outro chanzo é Santiago de Compostela: escenario da distopía e do contraste, afirma a autora.

Poemas e versos enteiramente narrativos. Marga Tojo transgride á mantenta os xéneros literarios e agasállanos cunha escrita cimentada na superación do contexto tradicional de poesía.

Un libro relevante que espella sen enganos nin eufemismos a experiencia deste mundo de hoxe ben presente nos versos de Últimos bruídos, e que semella un pavoroso adianto dunha utopía negativa.

Publicado en Critica literaria, Lírica | Etiquetado , | Deixa un comentario

Desde a terraza

Terraza

Fran Alonso

Edicións Xerais. Vigo, 2017, 76 páxinas

 

Ollar a vida desde a terraza. Eis a sustancia e o vórtice textual de Terraza, o último poemario de Fran Alonso, autor dunha obra importante tanto en narrativa como en poesía. Un macrotexto no que o escritor vigués se mergulla de cheo nas pucharcas máis desacougantes das sociedades urbanas contemporáneas, para amosarnos a penuria infinita e polimorfa das súas paranoias, miserias, soidades ou escravitudes. Un macrotexto que se prolonga arestora en soportes de sempre, en libros de papel e tamén  no dixital, no twiter ou anexando códigos QR.

A voz poética do seu último poemario, desde a mesa da terraza dun bar, contempla o andar da vida cotiá. Convértese así a terraza nun periscopio privilexiado desde o que o falante lírico, o home do caderno, fai de cronista do que contemplan os seus ollos -un axente dos servizos de intelixencia dun exército literario-, testemuña do cotián: dos grandes desexos e das pequenas satisfaccións; dos “desenganos con sabor mentolado”, da impudicia dos cus narcisos que montan nas motos que corren cara a ningures. Homes solitarios; a espreita indisimulada dun vello; coidadoras de ocasos; adolescentes escravos das teclas dos seus móbiles “como se fosen os fíos das súas vidas”; mulleres con expresión de fastío, xubilados que non saben que facer. Non falta ao reclamo da terraza a vida animal: as pombas teimosas e afoutas, os ácaros nos seus paseos parasitarios, os pardais algareiros, a insufrible contumacia das moscas. No entanto, non acuden as vítimas da crise, os parados. Eles e elas son xente sen terraza.

 

Fran Alonso

 

Poesía realista, da experiencia, mais non itimista. O poeta conta, describe, interpreta, non canta. Con sobriedade e ironía por veces e cunha linguaxe que tende ao coloquialismo. Versos libres, alleos aos vestiarios convencionais, mais sen renunciar á forma, ao ritmo interior ou de significado nos seus múltiples niveis: ideas, tonalidades, imaxes de forte dinamismo expresivo. Metáforas moi suxestivas e orixinais e algunha afortunada instrumentación fonética (“lentes de lenta lentura”, p. 62). Poemas trasidos de expresividade que decorren o veo da realidade, falándonos sinxelamente da vida engastada no tempo que tamén é o que axexan os ollos curiosos desde unha terraza.

 

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal premer aquí)

Publicado en Crónica literaria, Lírica | Etiquetado , | Deixa un comentario

Vivaces e vivenciais. Minúsculas alfaias literarias

O alfaite portugués

Xavier Senín

Editorial Galaxia, Vigo, 2016, 200 páxinas

  Xavier Senín, autor de O alfaite portugués, é un escritor cun currículo profesional vencellado ao mundo do ensino e do libro  como editor, tradutor e dinamizador cultural e mesmo institucional en varios gobernos galegos. Neste volume achégalle ao lector noventa relatos curtos que tiveron un nacemento xornalístico: apareceron publicados ao longo dos anos nas páxinas dun xornal galego. Polas esixencias da súa orixe, unha das súas principais características é o formato curto. Prosas moi breves que non chegan ás dúas páxinas impresas, compartindo, xa que logo, varias das peculiaridades do subxénero coñecido como microrrelato. En efecto, son textos con arquitecturas narrativas completas e breves, de grande intensidade expresiva, con argumentos definidos ou implícitos -por veces focalizados a través do título-, estruturas proteicas e marcas de coñecemento, demandadas pola condensación, que o lector debe percibir. Diverxen, porén, das microficcións  nos desenlaces que nas prosas de Xavier Senín non son inesperados con relación ao suceso narrativo; non quebran pois ningunha expectativa lectora ao respecto dos seu desenlace.

Un monllo, mais non pequeno, de narracións concentradas ao máximo, moitas delas fermosas como teoremas e nas que o autor se converte en cronista da realidade, dun tempo vivido, lembrado, escoitado ou soñado. E nas que o lector atopará unha imaxe estritamente narrativa da vida, allea a apólogos, a reflexións didácticas e moralizantes que, de ser o caso, o lector poderá tirar por si mesmo. Pequenos cadros ou estampas poboadas por unha manchea de historias sobre todo dos tempos idos, dos vellos costumes, con temas moi variados, narradas cunha mestura de humor e saudade. E coa presenza dun espazo mítico en moitas delas, Lobeira, onde, como tal, viñan petar na porta os pobres de pedir, e sobre o que o escritor deita unha ollada saudosa, con homes, mulleres e rapaces do común; outros coas súas teimas e peculiaridades ás que o autor eleva, se cadra sen se decatar, á categoría de símbolos.

 

Xavier Senín

Escrita, pois logo, de recuperación para soster coa súa serena densidade lingüística a memoria e a materia dos devanceiros; como se fose unha radiografía branca, pero sensible das querenzas, oficios, festas, usos e tradicións, impenetrables á roda do tempo. Relatos ademais nos que sobrancean pegadas da oralidade, como se estivesen contados e escoitados en noites de taberna ou á calor do lume da lareira. Prosas vivaces e vivenciais nas que X. Senín detalla teimas, experiencias, sabedorías, traballos, enredos, raposadas, trasnadas de cativos ou de xente con anos. Historias de estrutura moi elemental, pero que na súa sinxeleza, e salvando todas as distancias que sexa necesario salvar, se achegan ás fórmulas literarias consagradas en Cousas por Castelao. E aínda que se poida pensar que o libro é unha revoeira  de imaxes, lembranzas e anécdotas, un material posiblemente intranscendente, non deixa de ser menos certo que, no seu conxunto, axudan a coñecer a idiosincrasia  dunha colectividade como a galega, e algúns dos seus trazos máis definidores: o apego ao chan materno, o humor, a agudeza de enxeño, a retranca e a ironía, o avivamento mental. Un subxénero que cadra preto do anecdótico, se así se pode chamar, que foxe do preciosismo lingüístico; escritos con escaso e laxado artificio, non exentos, con todo dunha lingua literaturizada que estala con frescura, limpeza e orixinalidade, e que cumpren  coas esixencias que o mesmo Blanco Amor lle demandaba a esta caste de narrativa; ser anécdotas de primeira man e escintilar nas mesmas a intelixencia e o enxeño. Xa que logo, pequenas pezas narrativas que son asemade minúsculas alfaias literarias.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 9 de marzo de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega, Relato breve | Etiquetado , | Deixa un comentario

Carlos Casares: os últimos agasallos

Carlos Casares

Tal día como hoxe, o 9 de marzo de 2002, finaba en Nigrán Carlos Casares, un dos grandes contadores de historias da literatura galega; os escritor ao que lle está dedicado o Día das Letras Galegas deste ano. Non se ía, porén, a súa memoria porque a súa obra permanece viva entre nós.

En lembranza da persoa e do escritor, reproduzo unha breve ollada que sobre Carlos Casares publiquei o día 18 de marzo de 2002, no Suplemento “Correo das Culturas” do xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela:

Os últimos agasallos”

En espera desa súa derradeira novela, O sol de verán, xa impresa e que nos din que estará publicada a finais deste mes, os últimos agasallos de Carlos Casares foron a biografía do padre Sarmiento, unha das moitas que saíron da súa pluma, rematada de imprentar o pasado día 5 de decembro, e unha carta coa súa sinatura na que o director de Galaxia lles expresaba aos amigos da editora os seus desexos de que o ano 2002 fose o máis venturoso posible. O escrito de Carlos Casares acompañaba a un dos minilibros de Galaxia, en concreto á pequena biografía de Fermín Penzol, escrita por Ramón Piñeiro.

Xa non volveremos recibir máis agasallos asinados por este grande admirador de Vicente Risco e de Ramón Piñeiro, e un dos grandes nomes da literatura galega. Quédannos as súas obras, a mellor maneira de perpetuarse, de vivir no corazón e na mente dos lectores. Dalgunha delas falamos no seu día nas páxinas dos xornais desta casa. A última, Un país de palabras (1998).

Como homenaxe modesta e insignificante  a un dos mestres da arte da narración, rescatamos algunhas das liñas do que no seu día, o 11 de febreiro de 1999, escribimos verbo do libro de Casares: “Non deixa de ser sorprendente que un libro coma este, de difícil catalogación e sen o apoio dunha especial campaña promocional, se manteña semana tras semana no primeiro posto das listas das vendas dos libros galegos. Chocante pero estimulante ao mesmo tempo, porque unha obra que non é narrativa no sentido rigoroso, gáñalles a partida a aqueloutras máis literarias, de creación de mundos ficcionais…” Un país de palabras é unha miscelánea milagreira porque, case de xeito taumatúrxico, o autor é capaz de xuntar en perfecta harmonía unha chea de cousas.

Mestura doutrina e ensaio literario serio, aínda que rebaixado e alixeirado, como ten de ser, coas anécdotas, con esa fervenza de anécdotas que abrollan na memoria ou no maxín do escritor, con inesperada/esperada habelencia e con esa facilidade para converter en verosímiles os produtos da capacidade fabuladora, as historias certas ou non, que isto tanto ten, tornadas en verdadeiras que o autor lle atribúe á facultade  narradora do amigo Basilio Losada. “Carlos Casares sempre escribe contando. Narracións claras e diáfanas, nunha linguaxe sinxela, pero pulida e cunha sintaxe afastada de calquera complexidade, fan deste libro un pequeno prodixio de comunicación”.

Iso foi o que daquela dixemos. Algo semellante reiterámolo hoxe sobre a obra enteira do narrador recentemente fenecido”

Publicado en Homenaxes, Narrativa galega | Etiquetado | Deixa un comentario

Pracenteira lectura. Homenaxe á memoria vilega limiá

A ferida do vento

Antón Riveiro Coello

Editorial Galaxia, Vigo, 2016, 140 páxinas.

    No breve treito dunha semana concentra Antón Riveiro Coello a transición da infancia á adolescencia do protagonista de A ferida do vento, Antón, alter ego do mesmo autor. Malia que sexa unha reconstrución inventada, con mestura de realidade e ficción que acontece nun pequeno período  temporal, o resultado é unha peza literaria de gran calidade, propicia ademais para unha lectura pracenteira e deleitosa. O libro é, na súa xénese, froito dunha promesa longamente aprazada: o compromiso que no ano 2001 lle fixera A. Riveiro Coello a Carlos Casares de escribir un libro de relatos verbo dos tolos de Xinzo de Limia. Unha promesa que ficou na nada ata o ano 2014 no que finalmente decide escribir sobre eses seres extravagantes, empregando como fío condutor o propio tránsito do autor da infancia cara á adolescencia, e coa mente de homenaxear a vila natal e a Carlos Casares e a súa obra narrativa.

   A ferida do vento sutúrase con esa orientación de certa narrativa actual na que unha serie de autores escriben sobre si mesmos. Trátase da autoficción ou literatura do eu. Neste caso, do eu histórico, do eu do tempo pasado, o da adolescencia, fragmentado a través dunha manchea de espellos que son os personaxes principais e secundarios, tan importantes nesta novela. Novelación do propio ser humano nas súas experiencias persoais e na captación do mundo que o rodea ou no que medra que, sen ser autobiografía, ni diario, nin memorias, nin novela pura onde todo é imaxinación, é porén todo iso: un cruzar da autobiografía cara aos dominios da fabulación. A. Riveiro Coello novela para converter as propias experiencias e as dos personaxes ao que lles da vida en parte da gran historia do mundo. Grazas a esta novela a galería de personaxes, a mesnada de tolitates  de Xinzo, arrolados polo vento frío, e outros veciños da vila, teñen voz na historia da literatura galega.

A novela, nunha suscinta sinopse, é  a narración do paso da infancia á mocidade do protagonista que retrata ao mesmo tempo unha serie de personaxes de Xinzo de Limia, a vila natal do autor. É ese tránsito o fío condutor da novela, nomeadamente a morte prematura do amor adolescente que o protagonista coñece ao retorno do internado, e a deserción, da que se sente culpable da memoria da rapaza que o elixira, para fixar os seus ollos na franqueza do corpo de Elsa, unha rapaza alemá, na que dorme o seu desexo. Todo iso convértese en pretexto para que o escritor nos amose ese mundo limiao no que o verdadeiro protagonismo lle corresponde  a un personaxe colectivo. Os tolos da vila, seres memorables nos trazos que deles nos proporciona o autor, afectados polo frío vento limiao. Son eles e a presenza do avó Mauro que é para o protagonista tamén un espazo, un lugar de recreo, os verdadeiros actantes de A ferida do vento. Son seres que irrompen con natural inxenuidade en toda a narración protagonizando escenas memorables, ateigadas de dignidade, como é o caso de Demetrio o Forestal que celebra a vida e non a morte plantando unha árbore cada vez que nace alguén na vila.

 

Antón Riveiro Coello

A acuidade narrativa do autor sabe modular a presenza destes aloulados feridos polo vento, e coser de xeito convincente os seus comportamentos. Desta forma,  a novela non é unha sucesión anecdótica de historias superpostas, senón unha verdadeira trama novelesca no que o máis importante non son as tolerías senón o tratamento con que o autor debuxa os seus responsables: sobordantes de humanidade. Novela pois de homenaxe a Xinzo e as súas xentes axuizadas ou tolitates. Tamén a Carlos Casares que ocupa unha longa secuencia nun relato que nos é servido engordado por unha boa bricolaxe literaria da que forma parte un humor moi fino e curativo e un estilo directo  e diáfano para nos facer chegar unha manchea de historias que semellan tiradas do máis coruscante realismo máxico.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 16 de febreiro de 2017)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Testemuño comunal. Nunha xeira de iniquidade

Acta de vítimas

Victoriano Gutierrez Aller

Edicións Laiovento, Santiago de Compostela, 2016, 233 páxinas.

Cunha historia aparentemente ficcional na súa trama argumental e nos seus personaxes, se ben con algúns apuntamentos verídicos e inspirándose en veciños anónimos de Lalín para crear algúns personaxes, debuta na narrativa galega Victorino Gutiérrez Aller, un xurista de recoñecido prestixio e afouto impulsor do emprego do galego na súa profesión como notario. Porén, esta é a primeira mostra dunha agochada faceta literaria. O autor bríndalle ao lectorado unha mestura de novela testemuño e novela ficcional que acubilla asemade outros matices: novela social xa que é un romance comprometido coa Historia e coa verdade, novela comunal que recolle o protagonismo colectivo dos veciños da vila de Lalín e dos lugares da súa bisbarra na posguerra; novela así mesmo costumista pois que retrata costumes e tipos do país nos anos 40.

Existe porén no romance de V. Gutiérrez Aller un fío condutor que se desennobela  a partir fas accións do principal protagonista, o avogado Román Ulloa, un home maduro, solteiro e politicamente non comprometido. A acción novelesca desenvólvese en doce días do mes de outubro de 1946. O avogado Ulloa recibe o encargo de negociar a venta  do pazo dos Ferreiroa porque un alto cargo da ditadura está interesado no mesmo. El será o mediador; o labor de extorsión queda para o comandante da Garda Civil e para o xefe da brigadilla. Ulloa  acomete o seu labor, mais moi pronto sentirase obrigado a desenvolver funcións detectivescas nunha época escura porque o xefe dos falanxistas, un home que  babexa diante dunhas saias, aparece morto á porta da casa dos propietarios do pazo. Esa circunstancia fai que na novela se produza un xiro radical. A trama argumental céntrase nas investigacións de Ulloa que se inmisce a fondo no esclarecemento dese suceso que semella ser unha morte matada da que están acusados algúns veciños  que el considera inocentes. Con gran habilidade e sen que decaia o ritmo do relato, o autor lévanos polos carreiros e reviravoltas desas pescudas que terán un desenlace de todo inesperado.

 

Victorino Gutiérrez Aller

Secasí non é Acta de vítimas una novela detectivesca. Pode ser lida como thriller ou mesmo como novela negra, porque o autor osmatiza e modula no seu texto as mascas e estigmas dun tempo negro e desapracible na Galicia na prolongada noite de pedra da posguerra, nomeadamente para os máis humildes, para os galeguistas e os que apoiaron a legalidade republicana nunca recoñecidos como vítimas. A escrita de Gutiérrez Aller fai fincapé nese tempo gris de iniquidade: os caprichos de leis arbitrarias e especiais, os abusos dos afíns ao franquismo -“Hai que estar de parte dos que mandan” di un dos personaxes secundarios-; un tempo no que o medo determinaba os comportamentos de moitas persoas; as represións da Benemérita que mallaba á esgalla na xente; a moral agochada deses anos; as presións sutís ou ben patentes. Nesa paisaxe, o autor dálle voz a unha ampla galería de personaxes, sobre todo populares, nomeados polos alcumes daqueles tempos. Tamén ten protagonismo na novela a vila de Lalín, cunha perfecta descrición  das súas rúas e prazas. Así coma os usos e costumes daqueles anos. A estratexia narrativa que emprega o autor, está punteada por eses doce días nos que se desenvolve a acción, e alicerzase nunha andamiaxe que fai bo uso do fragmentarismo, con non poucas elipses que o lector ten que completar, mais moi afastada do minimalismo. Cóanse na historia principal varias subtramas, algunhas ben curiosas e mesmo risoñas, como a que Rula lle conta a Ulloa dos seus anos en Madrid ganando a vida como pode, exercendo dignamente a prostitución a súa maneira. Ou a tirapuxa entre un tolerante crego vello e outro novo intransixente, froito das fornadas do réxime tamén entre os curas, que se nega a dar sepultura en terra sagrada a un suicida. Mais todas estas fías narrativas secundarias conflúen para facer visible a turbia iniquidade de aquel tempo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de febreiro de 2017)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Dous agasallos de Xosé Vázquez Pintor

Bicos

Xosé Vázquez Pintor

Edicións Fervenza, Silleda, 2016,74 páxinas.

 

Meses de tullas cheas foron os derradeiros de 2016 para Xosé Vázquez Pintor. Dous meirós literarios -“libros desta xeira de morriña”, así os nomea o autor-  que saíron, galanos dos prelos de Edicións Fervenza: Bicos e Nos espazos  do soño. Os dous, alfaias da escrita e das artes plásticas e musicais.

Bicos é o froito dun namoramento profundo dos netos xemelgos, Alan e Brais, aos que o autor dedica o libro, e que vén rotulado con esa gorentosa palabra, Bicos, porque “os bicos son o primeiro que se dá ou que se pide cando hai Amor”.

Xosé Vázquez Pintor é autor dun ricaz universo poético forxado desde o seu debut nos eidos líricos con Gándaras (1971), e arestora a súa “ousadía de vellote” -de novo palabras súas- achéganos ao mester máis difícil: a poesía para nenos e nenas que tamén poden gorentar con gozo e fruición todos aqueles e aquelas que gustan de poesía. Trinta e tres poemas escritos en clave infantil, que queren ser a “Casiña da Memoria…para a infancia e para todos os públicos que aínda soñan cos bocadiños das palabras e das imaxes”. Poemas ateigados de música, ritmo, colorido e sobre todo amor, cos que Xosé Vázquez Pintor percorre quizais a súa memoria infantil, e sobre todo a vida e a terra de noso. Desvela Xosé Vázquez Pintor para nenas e nenos moitas das cousas e dos seres que nos rodean ou que abrollan no mundo dos soños e das fantasías, e que, para os máis pequenos,  se revelan co abraio e o encantamento do estraño e misterioso: as realidades familiares ou pertencentes ao vivir cotián como a casiña, o cole, a tele, o barco…; os animais domésticos e aqueloutros que poboan e ornan o noso mundo: o cabalo, a vaca, o rato, a pulga, a troita, o lobo o ourizocacho, o paxariño señorito… Os xogos da infancia:  a billarda, o peón, a parafita. Os obxectos que conforman a vida: o semáforo, o stop, o avión… Os fenómenos atmosféricos ou o tempo da noite que, pola súa brevidade e delicada ensoñación reproduzo con pracer: “Vai a noite paseniño  / abrindo estrelas garridas / para que a Terra no soño / acorde na romaría / da maré batendo as ondas / namoradas con preguiza. / E eu estou sorrindo ao mundo / do Mencer e maila Risa” (páxina 33).

Non falta nesta amalgama de fermosura e dozura unha lembranza de Balbino. Un poema de xorne reivindicativo contra a deserción da vida e o desamor á aldea.

Un libro senlleiro tamén polas imaxes coas que vinte e un ilustradores e ilustradoras enchen de colorido as páxinas desta pequena pero intensa e fermosa regalía autorial e editorial.

 

 

Nos espazos do soño

Diálogos de Amor e Amigo

Xosé Vázquez Pintor

Música de Gaël Camacho e Tomás Camacho

Edicións Fervenza, Silleda, 2016, 95 páxinas.

 

Con Nos espazos do soño. Diálogos de Amor e Amigo regresa Xosé Vázquez Pintor a unha das súas paixóns da que nunca claudicou: o teatro. Creador e director, no ano 1981, de Ancoradoiro o primeiro grupo de pantomima, promoveu polas aldeas e vilas galegas o Teatro de Noso como a el lle gusta escribir.

Nos espazos do soño é un venturoso encontro das palabras do teatro, da autoría de Xosé Vázquez Pintor, e da música composta por Gaël Camacho e Tomás Camacho que foi o que “remexeu nas artesas” para que renacesen as verbas do teatro. Glauca, Lía e André forman o “Dramatis personae” desta singular peza teatral en catro actos que nos permite regresar ao mundo dos segreis, das soldadeiras, aos tempos do Medievo, Renacemento, Barroco e Romanticismo. Ás Cantigas de Amigo; á Italia do século XVI, da que chega música arrincada dos espazos do Duomo, Ufizzi, Palazzo Vecchio; á simboloxía rechamante do Barroco; ao castelo da Guarda, onde de novo se escoitan as voces de Xohán Airas na escrita vicaria de Xosé Vázquez Pintor, recreando diálogos de Amor e Amigo.

Peza singular que sutura a delicadeza atemporal das súas palabras e o acompañamento musical das partituras que tamén recrean o tempo. Unha belida e deleitosa simbiose que ningunha palabra miña pode describir mellor do que estas palabras de Xosé Vázquez Pintor coas que fecha a presentación desta ensoñación ateigada de morriña: “Agora achéganme as voces do tempo, para que todo cumpra alén e namoremos co texto da ousadía que nos conta e canta. E medra así a xeografía do soño e do cariño: xorde a Música, bulen as maus, repenican os dedos,  a guitarra vén e bica o tempo, paseniño; convoca as vidas e as palabras que son terramar de noso. E axiña acorda e interpreta a Luz dos Séculos.

Aquí, con nós, na antiga e nova Gallaecia: A Nosa Lingua. Sermos felices”

Publicado en Lírica, Teatro | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Libros agasallo para este nadal de Editorial Galaxia

Neste Nadal, a viguesa Editorial Galaxia está indo a rego cheo, e ofrécelle ao lectorado galego ducias de libros. Libros para os máis cativos, para lectores xuvenís e tamén para os adultos. Hai apenas unhas datas a decana dos selos editores galegos puña na rúa A ferida do vento de Antón Riveiro Coello, O alfaite  portugués de Xavier Senín, Nordeste de  Daniel Asorey e Noire Compostela de Blanca Riestra. A eses catro libros engádeselle arestora a segunda edición de Miss Ourense de Bieto Iglesias. E Máis alá do azul e do rosa. Como previr a desigualdade de xénero e a violencia machista desde a familia, de Ana Torres Jack, un libro da colección “Biblioteca de Intervención Social / Didáctica moi apropiado tamén para os nosos días. E unha publicación apta para un lectorado xuvenil e adulto, o terceiro volume da triloxía fantástica de  As crónicas de Landereina. Sangue de Lúa de Sabela González.

Con todo, debido á datas nas que andamos, quero facer hoxe un avance editorial máis detido daquelas publicacións destinadas a un público infantil e xuvenil. Nove títulos moi apropiados para os agasallos destas datas de Nadal.

 

María Fumaça. Aire

Sérgio Tannus

Isaac Palacin

Uxía

Santi Cribeiro

Familia María Fumaça

Ilustracións: Pablo Pastor

Editorial Galaxia, Colección Sonárbore, Vigo, 2016, 20 páxinas, 22 €.

 

Aire é a terceira entrega da Familia María Fumaça. Un libro-CD-DVD. María Fumaça  é  unha historia e un proxecto de vida dunha familia      que chega ás librerías, logo do éxito indiscutible de María Fumaça e Xiqui Xoque, Fiú Fié. Ponse de novo en marcha a locomotora e o tren festeiro que coñece desta volta novas latitudes musicais acompañadas pola ilusión de sempre. Comandada polo maquinista Ruí, levan por toda Galicia a ledicia e a festa de sempre. Uxía,  a familia Domínguez Senlle, Magín Blanco, Sergio Tannus, Carlos Blanco, Tanxarina, Isaac Palacín entre outros amigos e amigas percorrerán cos nenos e nenas galegas un engaiolante universo festeiro, ilustrado por Pablo Pastor. Un libro moi apropiado para os máis pequenos.

 

TIC TAC TOC

Pablo Díaz

Ilustracións: Almudena Aparicio

Editorial Galaxia, Colección Sonárbore, Vigo, 2016, sen paxinación, 20 €.

 

Galaxia achégalles tamén aos máis pequenos esta nova produción de Pablo Díaz e a súa banda TIC TAC TOC. Unha proposta singular, titulada desta volta como a súa banda TIC,TAC, TOC que nos leva de viaxe polo mundo todo. Pablo Díaz achéganos unha proposta musical que nos mergulla nas músicas e nos ritmos que podemos atopar por todo o mundo. Músicas salferidas por letras cheas de paixón, alegría e moita diversión. A publicación inclúe  libro máis CD.

 

O Apalpador

Carlos Labraña

Ilustracións de Carla Cabaleiro

Editorial Galaxia, Colección Árbore, Vigo, 2016, 68 páxinas, 9,50 €.

 

Nesta publicación presentada en dez escenas teatrais máis un Epilogo, o Apalpador baixa da montaña cunha presada de castañas para as rapazas e rapaces. Un libro divertido de Carlos Labraña cargado de risas, sorpresas e moito disparate. Unha viaxe teatral arredor dunha figura cada vez máis importante do Nadal galego.

O autor, Calos Labraña é unha das figuras máis premiadas da literatura dramática infantil galega. A súa última peza, O valo gañou o Premio Manuel María de literatura dramática infantil do pasado ano. Un libro apropiado para un publico lector a partir dos oito anos.

 

Versos para conversar

Xoán Carlos Domínguez Alberte

Ilustracións de Pablo Rosendo

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 72 páxinas, 9,50 €.

 

“Como unha pequena folerpa poética”. Así describe a presentación editorial este libro  de Xoán Carlos Domínguez Alberte. Poesía que vai de un ti para min. Para ler e entender o mundo. Para saber como se nomean as cousas. E para recitar e falar. Versos delicados que pintan de cor as cousas todas.

O autor, nado na comarca de Terra de Celanova, confesa que a través da lectura dos nosos clásicos aprendeu que a cultura galega é un lume poderoso que, usando a nosa lingua, ten que avivar cada un e cada unha de nós. En Versos para conversar resoa o alento da súa voz. Para un lectorado a partir dos dez anos.

 

O enigma de Mona Lisa

María Noel Toledo

Tradución de Iolanda Veloso Ríos

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 153 páxinas.

 

Esta novela foi recoñecida co Premio Onetti de Literatura Infantil Xuvenil no ano 2014. A súa trama preséntanos a unha nena, Mariel, que decide explorar o faiado dos seus avós na procura dun vestido antigo para a obra de teatro que deberá  interpretar coa súa clase. Alí atopa un retrato intimidante dun seu tío, o tío Alfonso, cuns ollos que a seguen onde queira que vaia. Aparecen cartas de amor e a tarxeta doutra muller que non resulta ser a avoa, unha tal Mona Lisa, da que o avó pareceu estar namorado no seu día. A nena Mariel comeza a investigación. E un partido de fútbol con equipos mixtos, cheos de paixón. María Noel Toledo é asemade a autora das ilustracións.  Apropiado para lectores e lectoras a partir de dez anos.

 

Pituxa, a fantástica nena de caca de ouro

(escrita por un bolígrafo)

Marcos Lopez Concepción

Ilustracións de Lidia Nokonoko

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 297 páxinas, 13, 50 €.

 

Pituxa é unha nena á que ninguén lle fai caso porque a súa familia é moi pobre. Porén, un día comeza a facer unha caca moi especial. Unha caca de ouro. E desde entón todos queren a Pituxa. Nomeadamente moitos banqueiros e algunhas persoas emocionadas pola súa caca tan particular.

O autor, Marcos López Concepción emprega na súa casa en Lavadores (Vigo) a súa habelencia de xogador de Tetris para ir colocando todos os seus libros sen que se derruben. Desde que sendo un cativo leu como Balbino atopaba na rebusca unha caixiña branca de madeira que contiña todas as posibilidades do mundo, fíxose partidario de darlle unha segunda oportunidade aos obxectos que o merezan. Semella que o seu último achado foi o bolígrafo que escribiu esta historia. Libro axeitado para lectoras e lectores a partir de doce anos.

 

O misterio de Portomarín

Antía Yáñez Rodríguez

Ilustracións de Kristina Sabaite

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 233 páxinas, 12 €.

 

Nesta súa primeira novela que Antía Yáñez Rodríguez escribiu pensando nas cousas que lle faltaron por ler cando era cativa, achéganos a historia dun rapaz e as súas tres irmás pequenas que pensaban que o verán ía ser igual de monótono e gris que sempre. Mais, por unha cadea de casualidades, veranse na obriga de teren que investigar un misterio que todos coidaban esquecido. Tan esquecido como a vila que descansa debaixo das augas do encoro.

Durante séculos, aquela vila anegada mantivo agochados e ben gardados os seus terribles segredos. Agora, coa investigación destes rapaces, sairán á luz. Para lectores e lectoras a partir de doce anos.

 

O neno inverno

María Canosa

Ilustracións de María Lires

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 141 páxinas,, 11,50 €.

 

María Canosa é unha das escritoras máis recoñecidas da literatura infantil e xuvenil galega. Mais escribe e publica tamén para un lectorado adulto, no que se estreou con DisParo. Recentemente publicou Non é París. Comezou a escribir desde moi nova e as súas obras fixéronse merecedoras de premios e distincións literarias. Ten nas librerías unha trintena de títulos, entre os que cómpre salientar Druidas, Rubicundo e Vagalume de versos.

Neste pequeno e fermoso libro achéganos a historia dun neno moi especial e a dun lobo doente. Dous corazóns magoados que son capaces de se comunicar entre si. Libro recomendado para un lectorado de doce anos en adiante.

 

A soidade das medusas

Iria Collazo López

Ilustracións de Luz Beloso

Editorial Galaxia, colección Costa oeste, Vigo, 2016, 79 páxinas, 10 €.

 

Esta é a segunda incursión na escrita literaria de Iria Collazo. Unha novela na que inquire verbo do que poden ter en común unha pianista exitosa, protagonista dunha historia inexistente que nunca poderá ser contada, un escritor pechado contra a súa vontade nun apartamento no medio dun mar de rañaceos, unha nena de ollos tristes e pasado cruel que foxe do vento, unha reputada fotógrafa con ansias de voar lonxe, os soños dun vello inconsciente no deserto do hospital, ou unha oficinista presa dos seus propios rituais e dun amor imposible. A resposta atópase nos relatos deste libro, ateigado de personaxes que transitan por un océano de encrucilladas onde “todo ten dereito a ser, incluso o que non puido existir endexamais” (María Zambrano).

Iria Collazo publicou a súa primeira novela, Como unha áncora no ano 2015. Libro apropiado para un público xuvenil e adulto.

Publicado en Avance edtitorial, Narrativa galega, Narrativa infantil e xuvenil | Deixa un comentario

Afortunado debut. A prol da identidade lingüística

Crónica Córnica

Francisco Coimbra

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 278 páxinas.

Chega aos andeis das librerías Crónica córnica, a novela finalista do Premio Xerais de Novela 2016. O seu autor é Francisco Coimbra, un escritor alófono, nado en Madrid mais galego de adopción. Na actualidade exerce como profesor de lingüística na Universidade brasileira de Paraná. A novela ten sido definida como un “intenso e metafórico berro literario” a prol das linguas e contra a súa marxinación, a súa morte e as diferenzas sociais, culturais e económicas entre os pobos. A morte las linguas  é unha dolorosa evidencia. Cada mes fenecen dúas das cinco mil linguas que existen na actualidade. O córnico, un vello idioma que se falaba no condado de Cornualle, foi deglutida polo inglés no século XVIII. Verbo do rexurdimento da vedraña lingua córnica xira a trama da novela de Francisco Coimbra. A narración, esteada nunha estrutura coral e polifónica, cun personaxe colectivo, dá conta desde a ficción dun movemento minoritario que arestora trata de recuperar a vella lingua celta.

Todo comeza cando unha fría mañá dúas mulleres, unha velliña e a carteira do lugar, saúdanse non co good morning senón con mittin da, o equivalente en córnico. Outros veciños de Truno,  a pequena capital de Cornualle, espertan dándose o mesmo saúdo na lingua milenaria. Os súbditos de Súa Maxestade, incluídos os xordos, desde esa mañá, deron por vivir na lingua morta, un feito que provoca a crise no Consello da Raíña do Reino Unido: un grave perigo, un motín terrorista atenta contra a paz do país.

Francisco Coimbra crea con acuidade un personaxe colectivo do que forman parte unha presada de cidadáns de Kernow (Cornwall en inglés): xardineiros, alcaldes, secretarias que redactan en córnico os seus informes, quiosqueiras, libreiros, vellos pescadores, carteiras, a directora dunha escola, pallasos… que, fronte ao espía da coroa, enviado para investigar a sedición dos neofalantes do córnico, explican, con sosego e pingas de filosofía e mesmo de cachaza, a normalidade do xurdimento dos neofalantes desta lingua celta, a fala do rei Artur, da súa media irmá Morgana, da raíña Xenebra e do sabio Merlín. Este personaxe  polifónico dá conta da vontade dos cidadáns de Cornualle de vivir en comunidade e falar a lingua dos seus devanceiros.

 

Francisco Coimbra

A novela está escrita en forma de crónica e o seu albo é descubrir os feitos, de cómo espertou un día a vella lingua celta. Mais o relato reconstrúe asemade a historia do condado de Cornualle, a súa xeografía e o esplendor  e morte do córnico. O autor ganduxa con humor, moita retranca, imaxinación poética e unha lingua forte e ao mesmo tempo cálida, este relatorio que é, baixo aparencia ficcional,  unha vigorosa e elocuente alegación a favor das linguas, das linguas vivas e das mortas. E da identidade individual e colectiva, xa que unha parte substancial desa identidade é a lingua, o vehículo de expresión que nos consolida no que somos e nos fai comunidade. A loita pola palabra, pola pluralidade das palabras, fronte a calquera monoloxía, porque, se nos arrincan a fala, imposibilítannos  para abeirarnos a unha simbolización plena e para expresar os nosos soños e utopías. Incomunicarnos e inferiorizarnos desde o altar monolóxico das linguas poderosas significa roubarnos a nosa identidade. “Encolléronnos a fala para encollernos o pensamento”, pensa con moito tino o alcalde de Breanek, un dos entrevistados polo espía do gabinete de crise da coroa, alarmado polo terrorismo da rebelión idiomática. Velaquí pois o verdadeiro substrato desta fabulación, afortunado debut dun novo narrador na lingua de noso.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 15 de decembro de 2016)

                       

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario