Pracenteira lectura. Homenaxe á memoria vilega limiá

A ferida do vento

Antón Riveiro Coello

Editorial Galaxia, Vigo, 2016, 140 páxinas.

    No breve treito dunha semana concentra Antón Riveiro Coello a transición da infancia á adolescencia do protagonista de A ferida do vento, Antón, alter ego do mesmo autor. Malia que sexa unha reconstrución inventada, con mestura de realidade e ficción que acontece nun pequeno período  temporal, o resultado é unha peza literaria de gran calidade, propicia ademais para unha lectura pracenteira e deleitosa. O libro é, na súa xénese, froito dunha promesa longamente aprazada: o compromiso que no ano 2001 lle fixera A. Riveiro Coello a Carlos Casares de escribir un libro de relatos verbo dos tolos de Xinzo de Limia. Unha promesa que ficou na nada ata o ano 2014 no que finalmente decide escribir sobre eses seres extravagantes, empregando como fío condutor o propio tránsito do autor da infancia cara á adolescencia, e coa mente de homenaxear a vila natal e a Carlos Casares e a súa obra narrativa.

   A ferida do vento sutúrase con esa orientación de certa narrativa actual na que unha serie de autores escriben sobre si mesmos. Trátase da autoficción ou literatura do eu. Neste caso, do eu histórico, do eu do tempo pasado, o da adolescencia, fragmentado a través dunha manchea de espellos que son os personaxes principais e secundarios, tan importantes nesta novela. Novelación do propio ser humano nas súas experiencias persoais e na captación do mundo que o rodea ou no que medra que, sen ser autobiografía, ni diario, nin memorias, nin novela pura onde todo é imaxinación, é porén todo iso: un cruzar da autobiografía cara aos dominios da fabulación. A. Riveiro Coello novela para converter as propias experiencias e as dos personaxes ao que lles da vida en parte da gran historia do mundo. Grazas a esta novela a galería de personaxes, a mesnada de tolitates  de Xinzo, arrolados polo vento frío, e outros veciños da vila, teñen voz na historia da literatura galega.

A novela, nunha suscinta sinopse, é  a narración do paso da infancia á mocidade do protagonista que retrata ao mesmo tempo unha serie de personaxes de Xinzo de Limia, a vila natal do autor. É ese tránsito o fío condutor da novela, nomeadamente a morte prematura do amor adolescente que o protagonista coñece ao retorno do internado, e a deserción, da que se sente culpable da memoria da rapaza que o elixira, para fixar os seus ollos na franqueza do corpo de Elsa, unha rapaza alemá, na que dorme o seu desexo. Todo iso convértese en pretexto para que o escritor nos amose ese mundo limiao no que o verdadeiro protagonismo lle corresponde  a un personaxe colectivo. Os tolos da vila, seres memorables nos trazos que deles nos proporciona o autor, afectados polo frío vento limiao. Son eles e a presenza do avó Mauro que é para o protagonista tamén un espazo, un lugar de recreo, os verdadeiros actantes de A ferida do vento. Son seres que irrompen con natural inxenuidade en toda a narración protagonizando escenas memorables, ateigadas de dignidade, como é o caso de Demetrio o Forestal que celebra a vida e non a morte plantando unha árbore cada vez que nace alguén na vila.

 

Antón Riveiro Coello

A acuidade narrativa do autor sabe modular a presenza destes aloulados feridos polo vento, e coser de xeito convincente os seus comportamentos. Desta forma,  a novela non é unha sucesión anecdótica de historias superpostas, senón unha verdadeira trama novelesca no que o máis importante non son as tolerías senón o tratamento con que o autor debuxa os seus responsables: sobordantes de humanidade. Novela pois de homenaxe a Xinzo e as súas xentes axuizadas ou tolitates. Tamén a Carlos Casares que ocupa unha longa secuencia nun relato que nos é servido engordado por unha boa bricolaxe literaria da que forma parte un humor moi fino e curativo e un estilo directo  e diáfano para nos facer chegar unha manchea de historias que semellan tiradas do máis coruscante realismo máxico.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 16 de febreiro de 2017)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Testemuño comunal. Nunha xeira de iniquidade

Acta de vítimas

Victoriano Gutierrez Aller

Edicións Laiovento, Santiago de Compostela, 2016, 233 páxinas.

Cunha historia aparentemente ficcional na súa trama argumental e nos seus personaxes, se ben con algúns apuntamentos verídicos e inspirándose en veciños anónimos de Lalín para crear algúns personaxes, debuta na narrativa galega Victorino Gutiérrez Aller, un xurista de recoñecido prestixio e afouto impulsor do emprego do galego na súa profesión como notario. Porén, esta é a primeira mostra dunha agochada faceta literaria. O autor bríndalle ao lectorado unha mestura de novela testemuño e novela ficcional que acubilla asemade outros matices: novela social xa que é un romance comprometido coa Historia e coa verdade, novela comunal que recolle o protagonismo colectivo dos veciños da vila de Lalín e dos lugares da súa bisbarra na posguerra; novela así mesmo costumista pois que retrata costumes e tipos do país nos anos 40.

Existe porén no romance de V. Gutiérrez Aller un fío condutor que se desennobela  a partir fas accións do principal protagonista, o avogado Román Ulloa, un home maduro, solteiro e politicamente non comprometido. A acción novelesca desenvólvese en doce días do mes de outubro de 1946. O avogado Ulloa recibe o encargo de negociar a venta  do pazo dos Ferreiroa porque un alto cargo da ditadura está interesado no mesmo. El será o mediador; o labor de extorsión queda para o comandante da Garda Civil e para o xefe da brigadilla. Ulloa  acomete o seu labor, mais moi pronto sentirase obrigado a desenvolver funcións detectivescas nunha época escura porque o xefe dos falanxistas, un home que  babexa diante dunhas saias, aparece morto á porta da casa dos propietarios do pazo. Esa circunstancia fai que na novela se produza un xiro radical. A trama argumental céntrase nas investigacións de Ulloa que se inmisce a fondo no esclarecemento dese suceso que semella ser unha morte matada da que están acusados algúns veciños  que el considera inocentes. Con gran habilidade e sen que decaia o ritmo do relato, o autor lévanos polos carreiros e reviravoltas desas pescudas que terán un desenlace de todo inesperado.

 

Victorino Gutiérrez Aller

Secasí non é Acta de vítimas una novela detectivesca. Pode ser lida como thriller ou mesmo como novela negra, porque o autor osmatiza e modula no seu texto as mascas e estigmas dun tempo negro e desapracible na Galicia na prolongada noite de pedra da posguerra, nomeadamente para os máis humildes, para os galeguistas e os que apoiaron a legalidade republicana nunca recoñecidos como vítimas. A escrita de Gutiérrez Aller fai fincapé nese tempo gris de iniquidade: os caprichos de leis arbitrarias e especiais, os abusos dos afíns ao franquismo -“Hai que estar de parte dos que mandan” di un dos personaxes secundarios-; un tempo no que o medo determinaba os comportamentos de moitas persoas; as represións da Benemérita que mallaba á esgalla na xente; a moral agochada deses anos; as presións sutís ou ben patentes. Nesa paisaxe, o autor dálle voz a unha ampla galería de personaxes, sobre todo populares, nomeados polos alcumes daqueles tempos. Tamén ten protagonismo na novela a vila de Lalín, cunha perfecta descrición  das súas rúas e prazas. Así coma os usos e costumes daqueles anos. A estratexia narrativa que emprega o autor, está punteada por eses doce días nos que se desenvolve a acción, e alicerzase nunha andamiaxe que fai bo uso do fragmentarismo, con non poucas elipses que o lector ten que completar, mais moi afastada do minimalismo. Cóanse na historia principal varias subtramas, algunhas ben curiosas e mesmo risoñas, como a que Rula lle conta a Ulloa dos seus anos en Madrid ganando a vida como pode, exercendo dignamente a prostitución a súa maneira. Ou a tirapuxa entre un tolerante crego vello e outro novo intransixente, froito das fornadas do réxime tamén entre os curas, que se nega a dar sepultura en terra sagrada a un suicida. Mais todas estas fías narrativas secundarias conflúen para facer visible a turbia iniquidade de aquel tempo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de febreiro de 2017)

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

Dous agasallos de Xosé Vázquez Pintor

Bicos

Xosé Vázquez Pintor

Edicións Fervenza, Silleda, 2016,74 páxinas.

 

Meses de tullas cheas foron os derradeiros de 2016 para Xosé Vázquez Pintor. Dous meirós literarios -“libros desta xeira de morriña”, así os nomea o autor-  que saíron, galanos dos prelos de Edicións Fervenza: Bicos e Nos espazos  do soño. Os dous, alfaias da escrita e das artes plásticas e musicais.

Bicos é o froito dun namoramento profundo dos netos xemelgos, Alan e Brais, aos que o autor dedica o libro, e que vén rotulado con esa gorentosa palabra, Bicos, porque “os bicos son o primeiro que se dá ou que se pide cando hai Amor”.

Xosé Vázquez Pintor é autor dun ricaz universo poético forxado desde o seu debut nos eidos líricos con Gándaras (1971), e arestora a súa “ousadía de vellote” -de novo palabras súas- achéganos ao mester máis difícil: a poesía para nenos e nenas que tamén poden gorentar con gozo e fruición todos aqueles e aquelas que gustan de poesía. Trinta e tres poemas escritos en clave infantil, que queren ser a “Casiña da Memoria…para a infancia e para todos os públicos que aínda soñan cos bocadiños das palabras e das imaxes”. Poemas ateigados de música, ritmo, colorido e sobre todo amor, cos que Xosé Vázquez Pintor percorre quizais a súa memoria infantil, e sobre todo a vida e a terra de noso. Desvela Xosé Vázquez Pintor para nenas e nenos moitas das cousas e dos seres que nos rodean ou que abrollan no mundo dos soños e das fantasías, e que, para os máis pequenos,  se revelan co abraio e o encantamento do estraño e misterioso: as realidades familiares ou pertencentes ao vivir cotián como a casiña, o cole, a tele, o barco…; os animais domésticos e aqueloutros que poboan e ornan o noso mundo: o cabalo, a vaca, o rato, a pulga, a troita, o lobo o ourizocacho, o paxariño señorito… Os xogos da infancia:  a billarda, o peón, a parafita. Os obxectos que conforman a vida: o semáforo, o stop, o avión… Os fenómenos atmosféricos ou o tempo da noite que, pola súa brevidade e delicada ensoñación reproduzo con pracer: “Vai a noite paseniño  / abrindo estrelas garridas / para que a Terra no soño / acorde na romaría / da maré batendo as ondas / namoradas con preguiza. / E eu estou sorrindo ao mundo / do Mencer e maila Risa” (páxina 33).

Non falta nesta amalgama de fermosura e dozura unha lembranza de Balbino. Un poema de xorne reivindicativo contra a deserción da vida e o desamor á aldea.

Un libro senlleiro tamén polas imaxes coas que vinte e un ilustradores e ilustradoras enchen de colorido as páxinas desta pequena pero intensa e fermosa regalía autorial e editorial.

 

 

Nos espazos do soño

Diálogos de Amor e Amigo

Xosé Vázquez Pintor

Música de Gaël Camacho e Tomás Camacho

Edicións Fervenza, Silleda, 2016, 95 páxinas.

 

Con Nos espazos do soño. Diálogos de Amor e Amigo regresa Xosé Vázquez Pintor a unha das súas paixóns da que nunca claudicou: o teatro. Creador e director, no ano 1981, de Ancoradoiro o primeiro grupo de pantomima, promoveu polas aldeas e vilas galegas o Teatro de Noso como a el lle gusta escribir.

Nos espazos do soño é un venturoso encontro das palabras do teatro, da autoría de Xosé Vázquez Pintor, e da música composta por Gaël Camacho e Tomás Camacho que foi o que “remexeu nas artesas” para que renacesen as verbas do teatro. Glauca, Lía e André forman o “Dramatis personae” desta singular peza teatral en catro actos que nos permite regresar ao mundo dos segreis, das soldadeiras, aos tempos do Medievo, Renacemento, Barroco e Romanticismo. Ás Cantigas de Amigo; á Italia do século XVI, da que chega música arrincada dos espazos do Duomo, Ufizzi, Palazzo Vecchio; á simboloxía rechamante do Barroco; ao castelo da Guarda, onde de novo se escoitan as voces de Xohán Airas na escrita vicaria de Xosé Vázquez Pintor, recreando diálogos de Amor e Amigo.

Peza singular que sutura a delicadeza atemporal das súas palabras e o acompañamento musical das partituras que tamén recrean o tempo. Unha belida e deleitosa simbiose que ningunha palabra miña pode describir mellor do que estas palabras de Xosé Vázquez Pintor coas que fecha a presentación desta ensoñación ateigada de morriña: “Agora achéganme as voces do tempo, para que todo cumpra alén e namoremos co texto da ousadía que nos conta e canta. E medra así a xeografía do soño e do cariño: xorde a Música, bulen as maus, repenican os dedos,  a guitarra vén e bica o tempo, paseniño; convoca as vidas e as palabras que son terramar de noso. E axiña acorda e interpreta a Luz dos Séculos.

Aquí, con nós, na antiga e nova Gallaecia: A Nosa Lingua. Sermos felices”

Publicado en Lírica, Teatro | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Libros agasallo para este nadal de Editorial Galaxia

Neste Nadal, a viguesa Editorial Galaxia está indo a rego cheo, e ofrécelle ao lectorado galego ducias de libros. Libros para os máis cativos, para lectores xuvenís e tamén para os adultos. Hai apenas unhas datas a decana dos selos editores galegos puña na rúa A ferida do vento de Antón Riveiro Coello, O alfaite  portugués de Xavier Senín, Nordeste de  Daniel Asorey e Noire Compostela de Blanca Riestra. A eses catro libros engádeselle arestora a segunda edición de Miss Ourense de Bieto Iglesias. E Máis alá do azul e do rosa. Como previr a desigualdade de xénero e a violencia machista desde a familia, de Ana Torres Jack, un libro da colección “Biblioteca de Intervención Social / Didáctica moi apropiado tamén para os nosos días. E unha publicación apta para un lectorado xuvenil e adulto, o terceiro volume da triloxía fantástica de  As crónicas de Landereina. Sangue de Lúa de Sabela González.

Con todo, debido á datas nas que andamos, quero facer hoxe un avance editorial máis detido daquelas publicacións destinadas a un público infantil e xuvenil. Nove títulos moi apropiados para os agasallos destas datas de Nadal.

 

María Fumaça. Aire

Sérgio Tannus

Isaac Palacin

Uxía

Santi Cribeiro

Familia María Fumaça

Ilustracións: Pablo Pastor

Editorial Galaxia, Colección Sonárbore, Vigo, 2016, 20 páxinas, 22 €.

 

Aire é a terceira entrega da Familia María Fumaça. Un libro-CD-DVD. María Fumaça  é  unha historia e un proxecto de vida dunha familia      que chega ás librerías, logo do éxito indiscutible de María Fumaça e Xiqui Xoque, Fiú Fié. Ponse de novo en marcha a locomotora e o tren festeiro que coñece desta volta novas latitudes musicais acompañadas pola ilusión de sempre. Comandada polo maquinista Ruí, levan por toda Galicia a ledicia e a festa de sempre. Uxía,  a familia Domínguez Senlle, Magín Blanco, Sergio Tannus, Carlos Blanco, Tanxarina, Isaac Palacín entre outros amigos e amigas percorrerán cos nenos e nenas galegas un engaiolante universo festeiro, ilustrado por Pablo Pastor. Un libro moi apropiado para os máis pequenos.

 

TIC TAC TOC

Pablo Díaz

Ilustracións: Almudena Aparicio

Editorial Galaxia, Colección Sonárbore, Vigo, 2016, sen paxinación, 20 €.

 

Galaxia achégalles tamén aos máis pequenos esta nova produción de Pablo Díaz e a súa banda TIC TAC TOC. Unha proposta singular, titulada desta volta como a súa banda TIC,TAC, TOC que nos leva de viaxe polo mundo todo. Pablo Díaz achéganos unha proposta musical que nos mergulla nas músicas e nos ritmos que podemos atopar por todo o mundo. Músicas salferidas por letras cheas de paixón, alegría e moita diversión. A publicación inclúe  libro máis CD.

 

O Apalpador

Carlos Labraña

Ilustracións de Carla Cabaleiro

Editorial Galaxia, Colección Árbore, Vigo, 2016, 68 páxinas, 9,50 €.

 

Nesta publicación presentada en dez escenas teatrais máis un Epilogo, o Apalpador baixa da montaña cunha presada de castañas para as rapazas e rapaces. Un libro divertido de Carlos Labraña cargado de risas, sorpresas e moito disparate. Unha viaxe teatral arredor dunha figura cada vez máis importante do Nadal galego.

O autor, Calos Labraña é unha das figuras máis premiadas da literatura dramática infantil galega. A súa última peza, O valo gañou o Premio Manuel María de literatura dramática infantil do pasado ano. Un libro apropiado para un publico lector a partir dos oito anos.

 

Versos para conversar

Xoán Carlos Domínguez Alberte

Ilustracións de Pablo Rosendo

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 72 páxinas, 9,50 €.

 

“Como unha pequena folerpa poética”. Así describe a presentación editorial este libro  de Xoán Carlos Domínguez Alberte. Poesía que vai de un ti para min. Para ler e entender o mundo. Para saber como se nomean as cousas. E para recitar e falar. Versos delicados que pintan de cor as cousas todas.

O autor, nado na comarca de Terra de Celanova, confesa que a través da lectura dos nosos clásicos aprendeu que a cultura galega é un lume poderoso que, usando a nosa lingua, ten que avivar cada un e cada unha de nós. En Versos para conversar resoa o alento da súa voz. Para un lectorado a partir dos dez anos.

 

O enigma de Mona Lisa

María Noel Toledo

Tradución de Iolanda Veloso Ríos

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 153 páxinas.

 

Esta novela foi recoñecida co Premio Onetti de Literatura Infantil Xuvenil no ano 2014. A súa trama preséntanos a unha nena, Mariel, que decide explorar o faiado dos seus avós na procura dun vestido antigo para a obra de teatro que deberá  interpretar coa súa clase. Alí atopa un retrato intimidante dun seu tío, o tío Alfonso, cuns ollos que a seguen onde queira que vaia. Aparecen cartas de amor e a tarxeta doutra muller que non resulta ser a avoa, unha tal Mona Lisa, da que o avó pareceu estar namorado no seu día. A nena Mariel comeza a investigación. E un partido de fútbol con equipos mixtos, cheos de paixón. María Noel Toledo é asemade a autora das ilustracións.  Apropiado para lectores e lectoras a partir de dez anos.

 

Pituxa, a fantástica nena de caca de ouro

(escrita por un bolígrafo)

Marcos Lopez Concepción

Ilustracións de Lidia Nokonoko

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 297 páxinas, 13, 50 €.

 

Pituxa é unha nena á que ninguén lle fai caso porque a súa familia é moi pobre. Porén, un día comeza a facer unha caca moi especial. Unha caca de ouro. E desde entón todos queren a Pituxa. Nomeadamente moitos banqueiros e algunhas persoas emocionadas pola súa caca tan particular.

O autor, Marcos López Concepción emprega na súa casa en Lavadores (Vigo) a súa habelencia de xogador de Tetris para ir colocando todos os seus libros sen que se derruben. Desde que sendo un cativo leu como Balbino atopaba na rebusca unha caixiña branca de madeira que contiña todas as posibilidades do mundo, fíxose partidario de darlle unha segunda oportunidade aos obxectos que o merezan. Semella que o seu último achado foi o bolígrafo que escribiu esta historia. Libro axeitado para lectoras e lectores a partir de doce anos.

 

O misterio de Portomarín

Antía Yáñez Rodríguez

Ilustracións de Kristina Sabaite

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 233 páxinas, 12 €.

 

Nesta súa primeira novela que Antía Yáñez Rodríguez escribiu pensando nas cousas que lle faltaron por ler cando era cativa, achéganos a historia dun rapaz e as súas tres irmás pequenas que pensaban que o verán ía ser igual de monótono e gris que sempre. Mais, por unha cadea de casualidades, veranse na obriga de teren que investigar un misterio que todos coidaban esquecido. Tan esquecido como a vila que descansa debaixo das augas do encoro.

Durante séculos, aquela vila anegada mantivo agochados e ben gardados os seus terribles segredos. Agora, coa investigación destes rapaces, sairán á luz. Para lectores e lectoras a partir de doce anos.

 

O neno inverno

María Canosa

Ilustracións de María Lires

Editorial Galaxia, colección Árbore, Vigo, 2016, 141 páxinas,, 11,50 €.

 

María Canosa é unha das escritoras máis recoñecidas da literatura infantil e xuvenil galega. Mais escribe e publica tamén para un lectorado adulto, no que se estreou con DisParo. Recentemente publicou Non é París. Comezou a escribir desde moi nova e as súas obras fixéronse merecedoras de premios e distincións literarias. Ten nas librerías unha trintena de títulos, entre os que cómpre salientar Druidas, Rubicundo e Vagalume de versos.

Neste pequeno e fermoso libro achéganos a historia dun neno moi especial e a dun lobo doente. Dous corazóns magoados que son capaces de se comunicar entre si. Libro recomendado para un lectorado de doce anos en adiante.

 

A soidade das medusas

Iria Collazo López

Ilustracións de Luz Beloso

Editorial Galaxia, colección Costa oeste, Vigo, 2016, 79 páxinas, 10 €.

 

Esta é a segunda incursión na escrita literaria de Iria Collazo. Unha novela na que inquire verbo do que poden ter en común unha pianista exitosa, protagonista dunha historia inexistente que nunca poderá ser contada, un escritor pechado contra a súa vontade nun apartamento no medio dun mar de rañaceos, unha nena de ollos tristes e pasado cruel que foxe do vento, unha reputada fotógrafa con ansias de voar lonxe, os soños dun vello inconsciente no deserto do hospital, ou unha oficinista presa dos seus propios rituais e dun amor imposible. A resposta atópase nos relatos deste libro, ateigado de personaxes que transitan por un océano de encrucilladas onde “todo ten dereito a ser, incluso o que non puido existir endexamais” (María Zambrano).

Iria Collazo publicou a súa primeira novela, Como unha áncora no ano 2015. Libro apropiado para un público xuvenil e adulto.

Publicado en Avance edtitorial, Narrativa galega, Narrativa infantil e xuvenil | Deixa un comentario

Afortunado debut. A prol da identidade lingüística

Crónica Córnica

Francisco Coimbra

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 278 páxinas.

Chega aos andeis das librerías Crónica córnica, a novela finalista do Premio Xerais de Novela 2016. O seu autor é Francisco Coimbra, un escritor alófono, nado en Madrid mais galego de adopción. Na actualidade exerce como profesor de lingüística na Universidade brasileira de Paraná. A novela ten sido definida como un “intenso e metafórico berro literario” a prol das linguas e contra a súa marxinación, a súa morte e as diferenzas sociais, culturais e económicas entre os pobos. A morte las linguas  é unha dolorosa evidencia. Cada mes fenecen dúas das cinco mil linguas que existen na actualidade. O córnico, un vello idioma que se falaba no condado de Cornualle, foi deglutida polo inglés no século XVIII. Verbo do rexurdimento da vedraña lingua córnica xira a trama da novela de Francisco Coimbra. A narración, esteada nunha estrutura coral e polifónica, cun personaxe colectivo, dá conta desde a ficción dun movemento minoritario que arestora trata de recuperar a vella lingua celta.

Todo comeza cando unha fría mañá dúas mulleres, unha velliña e a carteira do lugar, saúdanse non co good morning senón con mittin da, o equivalente en córnico. Outros veciños de Truno,  a pequena capital de Cornualle, espertan dándose o mesmo saúdo na lingua milenaria. Os súbditos de Súa Maxestade, incluídos os xordos, desde esa mañá, deron por vivir na lingua morta, un feito que provoca a crise no Consello da Raíña do Reino Unido: un grave perigo, un motín terrorista atenta contra a paz do país.

Francisco Coimbra crea con acuidade un personaxe colectivo do que forman parte unha presada de cidadáns de Kernow (Cornwall en inglés): xardineiros, alcaldes, secretarias que redactan en córnico os seus informes, quiosqueiras, libreiros, vellos pescadores, carteiras, a directora dunha escola, pallasos… que, fronte ao espía da coroa, enviado para investigar a sedición dos neofalantes do córnico, explican, con sosego e pingas de filosofía e mesmo de cachaza, a normalidade do xurdimento dos neofalantes desta lingua celta, a fala do rei Artur, da súa media irmá Morgana, da raíña Xenebra e do sabio Merlín. Este personaxe  polifónico dá conta da vontade dos cidadáns de Cornualle de vivir en comunidade e falar a lingua dos seus devanceiros.

 

Francisco Coimbra

A novela está escrita en forma de crónica e o seu albo é descubrir os feitos, de cómo espertou un día a vella lingua celta. Mais o relato reconstrúe asemade a historia do condado de Cornualle, a súa xeografía e o esplendor  e morte do córnico. O autor ganduxa con humor, moita retranca, imaxinación poética e unha lingua forte e ao mesmo tempo cálida, este relatorio que é, baixo aparencia ficcional,  unha vigorosa e elocuente alegación a favor das linguas, das linguas vivas e das mortas. E da identidade individual e colectiva, xa que unha parte substancial desa identidade é a lingua, o vehículo de expresión que nos consolida no que somos e nos fai comunidade. A loita pola palabra, pola pluralidade das palabras, fronte a calquera monoloxía, porque, se nos arrincan a fala, imposibilítannos  para abeirarnos a unha simbolización plena e para expresar os nosos soños e utopías. Incomunicarnos e inferiorizarnos desde o altar monolóxico das linguas poderosas significa roubarnos a nosa identidade. “Encolléronnos a fala para encollernos o pensamento”, pensa con moito tino o alcalde de Breanek, un dos entrevistados polo espía do gabinete de crise da coroa, alarmado polo terrorismo da rebelión idiomática. Velaquí pois o verdadeiro substrato desta fabulación, afortunado debut dun novo narrador na lingua de noso.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 15 de decembro de 2016)

                       

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

No burato escuro da cadea e do réxime FAES

Novas do exterior

63.000 1uilómetro de viaxe á cadea

Xosé Luís Santos Cabana

Introdución de Xabier Cordal

Epílogos de Xosé Antón Laxe Martíñán e Francisco Fernández Rei

Axóuxere Editora, Rianxo, 2016, 376 páxinas.

 Axóuxere Editora é un pequeno selo editor que, desde a independencia  e con teimoso empeño, está estendendo  no territorio intelectual galego “obras, conceptos e perspectivas distintas das que habitualmente son manexadas polas editoriais máis convencionais”. É a carta de presentación que acompaña a esta publicación editada na colección Calíope. Salientables son asemade as publicacións da colección Polimnia; a última, un interesante ensaio de Rebeca Baceiredo  no que analiza a evolución histórico-xenealóxica na constitución e solidificación do xénero no proceso de imposición capitalista e patriarcal.

Novas do exterior, cun subtítulo 63.000 quilómetros de viaxe á cadea, recolle, como sinala o prologuista Xabier Cordal, unha manchea de literatura e asemade de realidade. E faino en forma de crónica que é ao mesmo tempo unha denuncia. Xosé Luís Santos Cabana recupera nas páxinas deste volume as viaxes, xunto coa súa compañeira, que durante catro anos fixo á cadea, esa fronteira que divide o mundo, para visitar o fillo preso. O narrador e poeta convértese nesta crónica en sereno altofalante  do confinamento dun preso político no Estado de dereito democrático español; mais tamén desa “arquitectura colectiva dos afectos, a construción vagorosa, mais tamén firme” fronte ao espectáculo.

O libro pode ser lido como un compendio  de agravios e aldraxes do sistema penitenciario español sobre os presos políticos e os seus familiares. O día 2 de decembro do ano 2011, nun despregamento desproporcionado, a policía detiña en Lugo o historiador e profesor de Universidade de Santiago, Antom Santos e a súa compañeira, a filóloga María Osorio. A policía informaba de que, na vivenda de ambos, atoparan documentación e material informático relacionado cun suposto grupo, Resistencia Galega, grupo independentista e terrorista, segundo informaron as autoridades do Estado, pero  ao que non poucos persoeiros galegos consideran que é unha invención do réxime e dos corpos policiais. Ao día seguinte os pais de Antom Santos, Xosé Luís Santos Cabana e a súa dona,Victoria, son informados da detención.

A partir de aquí, e tras a primeira visita ao fillo na cadea de Aranjuez, quince días despois da súa detención, tras non poucos atrancos porque Antom está considerado un Fies -“como un etarra, por lo menos para mí”, dilles un funcionario polo  que debe de permanecer incomunicado do mundo exterior- comeza unha longa peregrinaxe, un percorrido esperpéntico pola arañeira kafkiana dos cárceres españois: Aranjuez, Dueñas, Mansilla de las Mulas. Unha experiencia dura, dolorosa que a burocracia e o réxime absolutamente atrabiliario, e por veces caprichoso, do sistema carcerario  complica moito máis. Foron 63.000 os quilómetros que se viron obrigados a recorrer para poder ver o fillo.

 

Xosé Luís Santos Cabana

Novas do exterior permite entender una realidade descoñecida para a meirande parte da xente: salas de espera interminables, negativas incomprensibles, episodios de despotismo por parte dalgúns funcionarios do réxime penitenciario, respostas ariscas (“ compañeira do cronista descobre  que a voz máis amábel, neste mundo penitenciario, parece ser a dunha maquina, que atende automática no número de teléfono onde se concertan as citas”, páxina 38). O buraco escuro do réxime FIES (siglas do Ficheiro de Internos de Especial Seguimento), declarado ilegal polos tribunais, pero que, segundo afirma o cronista segue a funcionar). Motos medios de comunicación convertidos en propagandistas do Ministerio de Interior: non só foran convocados para presenciar a detención, senón que chegaron a acusar a Antom de ter fundado unha organización terrorista á idade de oito anos. Ambigüidades reglamentarias que se transforman noutra forma de tortura, nomeadamente para a familia.O cuestionamento da Audiencia Nacional, substituto do Tribunal de Orde Pública franquista, que no caso concreto do xuízo de Antom Santos vulnerou o dereito da defensa ao impedir que puideran intervir os peritos da mesma. O castigo da política de dispersión que afecta ao preso a  súa familia. Unha manchea de crueldade inútil e gratuíta  dun Estado que mantén tribunais de excepción,  persegue a desidencia política e crea un réxime carcerario  que acostuma ser banalizado, convertendo os cárceres, ante  a imaxe pública, nunha sorte de hotel a pensión completa, pero que en realidade é un dos máis duros de Europa.

Novas do exterior é un libro duro e valente, pero necesario, xa que nos permite albiscar a crúa realidade do sistema carcerario, do que  a propaganda agocha ou disfraza. Un libro que, malia todas as penalidades, atrancos e caprichos sufridos pola familia, está escrito con serenidade e coa enerxía que proporciona o coñecemento e a liberdade. Unha imprecación, xa que logo, contra a inxustiza e un canto á liberdade, composto desde a primeira persoa, como atinadamente escribe Xabier Cordal nas páxinas limiares.

Publicado en Libros misceláneos, Narrativa Non Ficción | Etiquetado , | Comentarios desactivados en No burato escuro da cadea e do réxime FAES

Os anos de prata

historia-da-literatura-galega-iiiHistoria da Literatura  Galega III

De 1916 a 1936

Xosé Ramón Pena

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 519 páxinas

Avanza a bo ritmo e sobre todo co rigor e a obxectividade das obras destinadas a marcar fronteiras e a perdurar como referencias fundamentais, a escrita e a edición da Historia da Literatura Galega, da autoría de Xosé Ramón Pena. Aos dous primeiros volumes (2013 e 2014), segue arestora este terceiro que Edicións Xerais vén de sacar dos seus prelos.

Nesta ocasión, a achega deste magno proxecto autorial e editorial abrangue o estudo e a análise da literatura de noso desde 1916, data da fundacións das Irmandades da Fala, ata xullo de 1936, un momento no que os brutais maleficios de Guerra Civil e da represión fixeron enmudecer a escrita en galego, ao menos aquén das fronteiras galegas. Son os “anos de prata”, como escribe o autor verbo dos distintos xéneros: na lírica, na prosa e no teatro.

 

Xosé Ramón Pena presentando o terceiro volume da Historia da Literatura Galega na RAC.

Xosé Ramón Pena presentando o terceiro volume da Historia da Literatura Galega na RAG.

Nun detallado e escrupuloso tratamento, Xosé Ramón Pena estuda e pon en letras de molde a etapa das Irmandades da Fala, contextualizándoa cos cambios sociais, nomeadamente as mobilizacións agrarias:  a procura dunha estética nacional na poesía galega (Antonio Noriega Varela, Ramón Cabanillas, Fermín Bouza Brey); a irrupción das vangardas, a enxebre (Luís Amado Carballo) e a plena: Manuel Antonio, Álvaro Cunqueiro e Federico García Lorca ao que o autor, con bo tino, considera que é “o máis destacado poeta alófono na nosa lingua”. Son tamén anos prateados no xénero e subxéneros da prosa, coa presenza do “Grupo Nós”; o novecentismo de Vicente Risco; o relato simbólico-identitario de Ramón Otero Pedrayo; o relato neopopularista de Daniel R. Castelao e Rafael Dieste. Finalmente a análise da actividade escénica nos anos 20 e 30, con especial fincapé no labor dos coros.

Subliño, máis unha vez, o xa anotado en relación cos anteriores volumes: a Historia da Literatura Galega de X. R. Pena transcende o formato e os contidos dun manual escolar-académico. O autor analiza os autores e as súas obras e engade algo tan necesario como esquecido: o estudo dos contextos sociais, políticos e económicos nos que viron luz esas obras. A análise das bases materiais e sociais, a reconstrución  das ideoloxías que alentaron os distintos movementos sociais, políticos e estéticos, converte este terceiro volume nunha verdadeira historia social que permite entender o xurdimento de certos produtos literarios.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela o 30 de novembro de 2016. Para ver o orixinal, premer aquí)

Publicado en Historias da Literatura Galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Os anos de prata

As cen mil matrionuscas de Agustín Fernández Paz

cartas-de-inverno-en-jpggggggggggCartas de inverno

Edición especial 100.000

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2016,  161 páxina.

 Coincidindo coa última peza -posiblemente non a derradeira- de Agustín Fernández Paz, a novela póstuma A casa do medo editada  por Rodeira (Grupo EDEBE), Edicións Xerais vén de tirar dos seus prelos a 35ª edición de Cartas de inverno, unha edición conmemorativa dos cen mil exemplares vendidos por Xerais, homenaxe a un do grandes das letras de noso. Publicada por primeira vez en 1995 e galardoada co Premio Rañolas de literatura xuvenil e infantil; ao longo destes vinte e un anos, Cartas de inverno ten sido o libro máis vendido da literatura galega moderna, se fixamos a fronteira divisoria no ano 1990. Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas, tería acadado os seiscentos mil exemplares postos á venda, mais a súa primeira edición data do ano 1961.

Con esta edición especial que leva unha cuberta en flexibook no canto do habitual cartoné, Edicións Xerais homenaxea ao escritor vilalbés finado neste mesmo ano, e agasállanos a todos nós, os lectores da literatura de “fronteira”, que lle interesa por igual á xente moza e aos lectores adultos. A cuberta, porén, conserva a imaxe da casona que tanto lembra a Psicose, a película de Alfred Hitchcock.

Nun epílogo escrito en 2007 para a 20ª edición de Cartas de Inverno,  en xuño de 2016, poucos días antes do seu pasamento, Agustín Fernández Paz achégalle ao lector a intrahistoria da novela: a xestación de Cartas de inverno a partir dun fío da vida, nesta ocasión un anuncio sorprendente mais real que apareceu na sección de anuncios do xornal Faro de Vigo, no ano 1993: a venda dunha casa enmeigada; anuncio acompañado doutros de locais, casas e edificios normais e  que se reproduce na páxina 30 desta edición. A partir do anuncio da casa enmeigada que alguén semella que quixo vender, comeza a ferver a imaxinación creadora do autor que atopa na lectura de Los mitos de Cthulhu, un libro de terror de H. P. Lovecraft e do seu círculo de amigos, o segundo lévedo para darlle forma a unha historia desenvolvida en Galicia, mais tinguida polo ambiente opresivo do relatos de Lovecraft. Porén, aínda quedan outras dúas fías presentes en Cartas de inverno: os petróglifos, en de concreto, os de Mogor, que ocupan por primeira vez un lugar destacado na narrativa de A. Fernández Paz. E o xogo de bonecas rusas, as matrionuscas, que fixan as grandes liñas da estrutura compositiva da novela: as distintas voces dos narradores, reproducidas de forma epistolar -endalí  a coherencia do título- “vanse abrindo como bonecas de xeito que cada unha sae de dentro da anterior; e logo vanse pechando dun xeito graduado e simétrico.” ( páxina 157).

O resultado foi unha extraordinaria e apetitosa narración de medo e de grande tensión, cuxa sinópse reproduzo tirada da páxina web do escritor: “ O escritor Xabier Louzao volve a Galicia, tras unha longa estancia en Quebec, e encóntrase coas cartas que, durante a súa ausencia, lle foi enviando o seu amigo Adrián, un famoso pintor. Nelas, Adrián fálalle con entusiasmo da súa nova casa, un antigo e illado edificio onde agora reside, tras unha completa reforma. Pouco a pouco, o ton das cartas vai adquirindo unha progresiva inquietude, que desemboca nun terror manifesto ante os estraños acontecementos que, segundo Adrián, suceden na mansión. Xabier decide acudir en axuda do seu amigo e viaxa ata o lugar onde se encontra a casa.

 

Agustín Fernández Paz

Agustín Fernández Paz

Novela desenvolvida mediante a forma epistolar, a través de diversas voces narradoras que, como bonecas rusas, se van sucedendo ao longo do libro. Unha novela de terror, ben estruturada e narrada con bo pulso, na que destaca a lograda progresión do relato, que gaña intensidade e misterio a cada páxina”

Unha historia que pretende abraiar o lector co horror que axexa por onde menos se espera, cun final aberto: tamén aquí a vida segue máis alá da derradeira palabra do libro e que se concretíza na longa viaxe que Tareixa emprende para acadar o mundo real. Os protagonistas principais, Adrián e Xavier Louzao, aparecen ben deseñados; as descricións  curtas mais moi visuais da casa enmeigada e dos seus recunchos son axeitadas non só para a xente moza, senón tamén para todos os lectores. A utilización á mantenta das elipses narrativas, como fixera Hitchcock na película de Psicose e outras regalías deste libro, fan que Cartas de inverno, máis de vinte anos despois da súa escritura orixinal, sega a ser un produto literario moi sabedeiro. Como o autor confesa no epílogo, as historias con engado non caducan nunca.

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en As cen mil matrionuscas de Agustín Fernández Paz

Memoria e experiencia. Viaxe-ficción pola Galicia interior

todo-ser-humano-e-un-rio.Todo ser humano é un río

Manuel Veiga Taboada

Edicións Xerais,Vigo, 2016, 276 páxinas

 

Con Todo ser humano é un río engade Manuel Veiga un novo banzo a súa obra narrativa, neste caso unha proposta de liñaxe especialmente metaliteraria que non se refire a un mundo representado (finxido ou imaxinado), senón a un conxunto de paisaxes, vilas e persoas reais, en diálogo ademais cunha rica intertextualidade literaria. Narrativa híbrida na que, como O Danubio de Claudio Magris ou Os aneis de Saturno, Os emigrantes de W.G. Sebald, o autor convídanos a seguir os seus pasos, non soamente ao longo dun río, senón tamén por varias localizacións, paisaxes, vilas e unha casa moi especial, dos que flúe un torrente de impresións e suxestións ocasionadas no autor por eses lugares e pola xente coa que se atopa. Un dos máis importantes piares do libro son as viaxes, nutridas con  profusión de citas e autores, encontros, reflexións, mesturadas con pequenos relatos cunha finalidade reivindicativa: a da Galicia interior, a través da memoria, do coñecemento e da experiencia.

Se ben a tonalidade do libro e o plano do contido son os amentados, podemos diferenciar na obra unha arquitectura tripartita. No primeiro compoñente, a montaña galega do Leboreiro  co seu cumio máis elevado, o totémico e mítico Penagache, amósanse como os claros protagonistas. Nunha incursión o autor e outras persoas reais intérnanse nesas terras e montes fronteirizos, capaces de deter o tempo, e alí conviven cos seus segredos e as súas xentes. Unha viaxe á procura de castelos, mais na que só atopan ruínas, leiras convertidas en silveiras, rastros desolados por causa da emigración. Un mergullo vital na Galicia interior con prodigalidade de referencias históricas, citas e autores traídos a conto. Nunha sección máis ensaística, o autor contrapón  os traballos do mar e do campo, a vida rural e da cidade. A seguir o nó do libro é un retrato e unha cala na propia familia, a historia familiar en Monforte, centrándose sobre todo nos devanceiros,nos avós e bisavós, no pai e na nai e na propia existencia. Reproduce asemade historias da vila, das súas rúas e barrios, dos veciños en tempos de angustia, e noutros días menos aciagos. Un relato memorialístico ateigado de historias tráxicas e costumistas, relatadas cunha tonalidade cálida e á vez dramática. Neste fresco de vidas non falta Manuel María residente e Monforte a maior parte da súa vida. Mais o poeta nacionalista foi pouco recoñecido na vila. Están presentes igualmente Lois Pereiro, o poeta dandi e Sabela Ojea, tamén poeta, dependente do alcohol, e outros personaxes menos coñecidos, veciños da vila ou nados na comarca, posuidores dunha historia de seu neste percorrido polas terras de Lemos. Remata o libro co capítulo “Casa vixiada” que nos achega a historia do Pazo de Muíños de Antero. Recreación do seu pasado, dos seus segredos e intimidades e crónica do presente dun pazo no que se hospeda o autor. Unha verdadeira memoria pacega.

 

Manuel Veiga Taboada

Manuel Veiga Taboada

Libro híbrido, como xa quedou sinalado, erguido sobre distintos materiais, que amalgama viaxes, recuperación da memoria, ensaio, biografía. E estado nun centro ben visible: a Galicia do interior, rescatada a través da memoria e da experiencia. Malia a súa condición heteroxénea, reclamo que este libro de Manuel Veiga, ademais de xornalismo de viaxes, sexa considerado como ficción; unha ficción con moitos personaxes reais e autorreferente porque o autor traballa coas técnicas da ficción historias reais. A ficción e a obxectividade non se opoñen. O trazo máis característico dunha obra de ficción non é que a historia non sexa verdadeira, senón o emprego e alongamento de varios recursos que producen “o efecto do real” ata un extremo fulgurante. E iso cúmprese neste libro.

 (Texto publicado no xornal Faro de Vigo 0 día 10 de novembro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , , | Comentarios desactivados en Memoria e experiencia. Viaxe-ficción pola Galicia interior

Nunha armazón de aventuras

O beatoO beato

Alfredo Conde,

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 228 páxinas, 17 €

    Publicada primeiro en castelán (El beato, Ed. Algaida), logo de ter gañado  a 62ª edición do Premio de Novela Ciudad de Valladolid, o segundo máis lonxevo da literatura española, Edicións Xerais ofrécenos arestora a novela de Alfredo Conde na lingua de noso: toda vez que nin na referida edición castelá nin tampouco agora, na galega, figura calquera mención á figura dun tradutor ou autotradutor, resulta difícil afirmar en cal idioma foi redactada orixinalmente a narración.

En todo caso, o vórtice textual verbo do que xira a novela é a traxectoria vital, contaminada sen dúbida pola lenda, dun personaxe histórico que, na ficción, recibe o nome de Frei Xiao de Chaguazoso, pero que en realidade corresponde a un colonizador e freire franciscano, o beato Sebastián Aparicio Prado, natural de A Gudiña, que no ano 1533 arriba a Nueva España polo peirao de Veracruz e instálase en Puebla de los Ángeles, e máis tarde na cidade de México. Analfabeto como era, dedicouse á laboura agrícola, adaptando asemade os camiños mexicanos ao carro galego. Levou a cabo outras empresas que lle produciron unha notable prosperidade. Contraerá matrimonio en dúas ocasións, co infortunio de que as súas parellas morreron aos poucos meses. Viúvo e sen fillos, decide facerse freire franciscano. Porén, antes de profesar na Orde, terá que demostrar a súa capacidade física actuando como servente no convento das clarisas de México. Con fama de santo, falece en 1600. A instancias do rei Felipe III, foi beatificado en 1789. E tanto na súa vila natal como en Puebla de los Ángeles, onde se conserva o seu corpo momificado, está considerado patrón dos automobilistas e transportes terrestres.

Este é o personaxe real cuxa vida triangula Alfredo Conde por medio de evocacións, ganduxando unha historia curiosa e atractiva. A fía condutora son as láminas, un suposto manuscrito esquecido nos bancos dunha igrexa, da autoría de Frei Tadeo de Aguadilla. O beato non é unha haxiografía senón ficción, unha historia, tal como o autor afirma nun texto introdutorio; e as historias son como se contan, non como se pensan, á marxe de que teñan sido ou non reais. Con todo, O beato no carece de rigor histórico; é froito de varios anos de traballo de documentación, o que lle permite ao autor encadrar unha historia verosímil, mergullada nunha armazón de aventuras nunha terra poboada por fidalgos vidos a menos, freires desexosos de gañar o ceo a base de moitos bautizos de indios, matóns, proxenetas, militares sedentos de gloria. Todos eles movidos polo egoísmo.

En O beato reproduce Alfredo Conde algúns dos trazos estruturais da súa escrita de ficción: unha arquitectura binaria que lle consente inventar lembranzas enfrontadas co relato obxectivo da realidade. O autor, xa que logo, inxecta abundante ficción nos contextos históricos. Unha vulneración da historia que non agocha Alfredo Conde, mesmo por boca do seu protagonista. Por esa razón, non é esta unha novela histórica, xa que a ficción, como marcador semántico, transforma todo o que toca, converténdoo en ficción. Mais O beato ilustra de xeito fermoso a historia.

 

Alfredo Conde

Alfredo Conde

A novela alberga no seu interior un monllo de historias, algunhas delas abeberadas   nas tradicións e crenzas galegas. Tamén na nosa historia e no paganismo galego, malia que o seu desenvolvemento teña lugar, na súa meirande parte, en territorios de alén mar. A voz narrativa é a do mesmo personaxe, o beato, e faino desde o presente actual, tan actual que mesmo fai acto de presenza o fundador dos lexionarios de Cristo.

Atrévome a dicir finalmente que, na miña estima, O beato é a novela máis irónica e sarcástica de Alfredo Conde.Unha tonalidade retranqueira que é un plus engadido pata unha lectura instrutiva e ao mesmo tempo amena.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 27 de outubro de 2016)

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Nunha armazón de aventuras