MUDANZA

Debido ao peche de Blogaliza, Novenoites viuse na obriga de migrar a outra localización. Desde hoxe atoparedes Novenoites en:

http://www.novenoites5913481.wordpress.com

Publicado en Sen categorizar | Deixa un comentario

A INVENCIÓN DA COMPOSTELA LITERARIA

O espello no serán

Ramón Otero Pedrayo

Introdución se Xosé M. Salgado

Estudo lingüístico de Mónica Góñez

Editorial Galaxia, Vigo, 400 páxinas

(Libros de Fondo)

 

Hai arestora cerca de dezaoito anos que Editorial Galaxia publicaba, na súa colección literaria, o número 14 das obras de Otero Pedrayo, extraendo dos seus fondos este novo libro do patriarca das nosas letras. Unha edición con introdución de Xosé M. Salgado e estudo lingüístico de Mónica Góñez, e que toma como base o texto publicado en 1966 co título orixinal O espello na serán. Entre o Pedroso e o Viso.

Otero Pedrayo foi o máis significado referente cultural galego do século XX. Grande narrador, polígrafo verdadeiro, patriarca das nosas letras, figura cimeira da cultura galega, memoria de todas as cousas… son algunhas das cualificacións coas que se acostuma celebrar a súa figura. Con todo, a súa influencia literaria directa foi mínima. Otero foi un símbolo moi admirado no se tempo, mais pouco lido. O mesmo Xosé Luís Franco Grande recoñece que os mozos da súa xeración, sobre os que tanto influíu don Ramón Otero Pedrayo, coñecían unicamente os seus libros “máis lexibles”.

A complexidade lingüística de Otero afianzou o tópico, hoxe en día en plena vixencia, de ser o polígrafo ourensán un autor dunha escrita difícil. Segue a ser, pois, Otero Pedrayo, demasiado descoñecido, circunstancia á que contribúe a dificultade para acceder as súas obras.Coas edicións que fixo Galaxia mitigáronse, en grande medida, estes atrancos, aínda que de xeito, ao meu entender, demasiado lento para poder dispoñer das obras de Otero, pois, feita excepción de Arredor de si e de Os camiños da vida, non existían reedicións das súas obras ata esta colección de Editorial Galaxia.

O espello no serán cómpre incluílo na relación de textos de Otero Pedrayo aos que o lector galego non tiña acceso. Cómpre presentalo, así mesmo, como un modelo daqueles libros nos que se rachaban as fronteiras entre os xéneros (narrativa e ensaio sobre todo), actitude moi propia da escrita de Otero. Ao igual que algún outro libro, O espello no serán é unha publicación de temática emotiva, recreación lírica e erudita de espazos amados, neste caso, de Compostela. Con efecto, Compostela foi a grande paixón de Otero Pedrayo; unha cidade cunha marcada presenza nas súas obras. Desde a súa primeira viaxe a Compostela, confésao el mesmo, Otero Pedrayo, establece coa aldea das estrelas, unha sorte de desposorio de por vida. Xa que logo, O espello no serán é por excelencia a invención da Compostela literaria, plasmación da comuñón co espírito da cidade única que don Ramón acada nos seus anos de catedrático de Xeografía,  a través das camiñadas nocturnas e das subidas matinais á Facultade desde a Rúa Nova, por tras de Salomé.

Mais ¿Qué é O espello no serán? Un libro de non doada adscrición a un xénero concreto, de condición indefinible, apreciación na que coinciden todos os críticos e historiadores, empezando pro Carballo Calero.

Noventa e nove pequenas prosas que non son só ensaio nin só narración. Un libro, pois, permeable, de lindeiros moi elásticos. Unha rachadura de xéneros por onde se zafa e emerxe á superficie a enorme creatividade do polígrafo ourensán. Nesas noventa  e nove secuencias, ao xeito dun espello, reflíctese, toda enteira, Compostela: pequenos textos enteiramente narrativos, bosquexos dramáticos, evocacións literarias, mínimas biografías noveladas verbo dalgúns personaxes cimeiros da cidade, e textos ensaísticos,se ben sen perder os mesmos a presenza de elementos líricos e emotivos.

Todas as concepcións que Otero ten da cidade, deixanse ver no azougue das súas prosas. A aldea de Galicia, encontro de todos os camiños, a cidade-divisa da Galicia universal, a cidade das estrelas, xacobea, símbolo da galeguidade. E, entremedias, as visións emotivas, se ben bastante tópicas, da cidade. “Compostela fina, solerte e vagorosa escola de nubes”, porque en Compostela ponse de manifesto un amor pola pedra: “A auga tolea pola pel de pedra da cidade como pola grande e rara flor ensoñada e chove en Compostela unha chuvia de bicos, de apertas, de  salaios”.

 

Ramón Otero Pedrayo

 

Como xa quedou apuntado, a presente edición toma como base o texto do ano 1966, aínda que non é idéntica ao mesmo, pois, tanto nos aspectos gráficos como morfogramaticais e léxicos, Mónica Góñez realizou un labor lingüístico que ten como finalidade conservar a idiosincrasia  característica de Otero, e, ao mesmo tempo, sistematizar, regularizar as escollas e puntuar axeitadamente o texto de Otero para facelo máis accesible ao lector, e conformalo asemade coa corrección lingüística actual.

Hai quen opina que é unha ruindade atreverse a puntuar, corrixir ou trocar o léxico de don Ramón. Mais, tendo en conta a complexidade lingüística da escrita oteriana e a sensibilidade e cordura coas que a correctora realizou o seu traballo, debemos recoñecer que O espello no serán segue sendo un libro que recende a don Ramón por todos os seus poros, e nos mesmo certamente a cunha vieira e o seu belido símbolo seguen trocando en cada páxina a cidade histórica en cidade poética.

Publicado en Critica literaria, Ensaio, Libros de fondo, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Entre a negrura e a soidade

Mal  mor

Emilio Arauxo

Axóuxere, Rianxo, 2017, 70 páxinas.

 Por veces o xorne e o comportamento reservados de certas persoas fan que unha obra cultural importante soamente acade visibilidade en ámbitos moi reducidos. Unha desas persoas é Emilio Araúxo, unha das voces secretas máis creativas da escrita e da cultura galegas: narrador, poeta, editor, etnógrafo, mitógrafo e infatigable fotógrafo non só de felos e entroidos galegos, senón tamén desa cultura material, celme da vida rural, hoxe morta ou esmorecida. Neste seu último libro, Mal mor, achéganos o relato dunha figura feminina, unha anciá, ancorada a súa narración nunha novela que Samuel Beckett escribiu en francés en 1981, Mal vu mal dit, que o mesmo escritor vertería ao inglés ao ano seguinte (Ill Seen Ill Said) e que coma outras entra de cheo no terreo onde se dirimen as relacións entre a realidade, a percepción e a linguaxe. Beckett narraba a ansia vital dunha anciá irlandesa medio cega. Emilio Araúxo reescribe a humilde epopeas desa vella que espera a morte nunha casopa no medio dun pedregal. Mais a súa protagonista é unha anciá do noso rural, e a súa relación co seu vivir cotián aparece concentrada nunha xornada e cunha presa de lembranzas que invaden, case que sempre con amargor, os seus días e noites.

A vella muller xa non pode pero algo aínda vai facendo. Viste chaqueta de la grosa encima de dous xerseis e dous refaixos; vai pondo as chancas, malia que lle obrigan os pes. Planta  coias, vai ás castañas, cava a horta para pór allos, estende o esterco e colle a herba. Come o caldo no cazo e atura como pode as xeadas, a néboa e o frío que a entumece de todo. Non cree nos curas nin no inferno xa que o ten aquí. O día da feira compra pan para todo o mes. Sempre con loito; para ela coma o negro non hai. Corta as unllas coa navalla ou co coitelo. Tamén ela, coma o personaxe de Beckett, espera a morte, é o único certo, mais nunca a pediu. E formando parte da súa existencia, os labores da labranza, o tempo co frío como a súa grande malandanza; a casa con teas de araña no faiado, a cama coa manta e o cobertor, o río onde lava cando non saragaña, a cadela e o burro que desde a corte quentan a casopa. Tamén as súas dores nos dedos, nas pernas, nos cadrís sobre todo. Con ela convive unha presada de lembranzas.

Endalí que o libro de Emilio Araúxo non só repasa a xornada dunha vella dunha das nosas aldeas, senón que recupera a súa existencia: a vida de escrava no seo da familia, discriminada: pouco foi á escola. O irmán para a escola, ela a traballar. Aprendeu a ler da súa cabeza. Nunca deu bicos, nunca pintou os beizos. Sempre con loito, xa meses antes da morte do seu home.

 

Emilio Araúxo

Emilio Araúxo, neste pequeno artefacto escriturario, perpetúa para sempre este verdadeiro suxeito da identidade de noso. A identidade da xente desas aldeas hoxe despoboadas. Vidas de  frío, xeadas, neve, en espera da morte, entre a negrura e a soidade porque na vellez todo se xunta. O narrador é testemuña emocional e empático, á vez que lle dá voz a unha figura que representa unha forma de vida en extinción. E faino cunha escrita que amalgama a oralidade, aquilo co que matina a vella, se ben nunca fala, cun rexistro literario. Un trazo salientable da escrita desta pequena novela-testemuño é a depuración de todo o que pode ser sobreentendido sen o facer explícito, amosando unicamente aquilo que é esencial. Desa forma de escribir forma parte a supresión dalgúns artigos e preposicións diante de nomes, co que se logra un maior achegamento á voz narrativa.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 22 de marzo de 2018)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

E FANO ELAS

Pioneiras

Galegas que abriron camiño

Anaír Rodríguez

Ilustracións de Nuria Díaz

Edicións Xerais, Vigo, 2018, álbum sen páxinación

 

As liñas que seguen non pretender recensionar nada. Soamente facer unha pequena cala nun libro que, en formato álbum, veñen de poñer nos andeis das nosas librerías Anaír Rodríguez e Nuria Díaz. Anaír escribiu os textos e Nuria pintou as ilustracións. Refírome a Pioneiras. Galegas que abriron  camiño. E asemade, renderlle unha insignificante mais sentida homenaxe a aquelas mulleres que, na realidade da historia ou na imaxinación dalgúns escritores e escritoras galegas, foron pola súa forma de pensar ou de actuar, verdadeiros piares da nosa identidade comunal. E todo isto, á marxe do día no que andamos, deste 8 de marzo porque a reivindicación da igualdade das mulleres non se pode acoutar simbolicamente a un só día. Tamén onte e mañá e todos os amenceres, solpores e noites do ano son días da muller.

Ao longo da historia, moitas mulleres teñen loitado por acadar un espazo destacado ou ao menos visible nun mundo que sempre semellaba, e de feito así era, dominado polos homes. Tamén o fixeron e fano moitas mulleres galegas. En Pioneiras, Anair Rodríguez e Nuria Díaz rescatan do esquecemento da historia, case que sempre escrita por homes, a doce mulleres ás que a súa afouteza empuxou a transitar por vieiros que semellaban ser trazados soamente para varóns.

Endalí que foron pioneiras en profesións, oficios ou aventuras que semellaban, e aínda semellan, ser propiedade exclusiva dos homes. Doce mulleres pois forman a nómina que teñen visibilidade nestas páxinas e ilustracións. Case que ningunha demasiado coñecida. Non aparecen Rosalía de Castro, Concepción Arenal nin Emilia Pardo Bazán, pero están, coma outras cuxos nomes non soan tanto. Doce mulleres valiosas polo que fixeron, non polo que foron como persoas.

 

Exeria, a viaxeira de hai 1600 anos

Exeria, a primeira escritora e peregrina na Hispania romana do século IV. Isabel Barreto,  a primeira navegante do mundo ao fronte dunha expedición marítima no século XVI. Quizais unha pioneira cruel, varonil e despótica, segundo din as crónicas, nas coordenadas, poren, do que foi a conquista e a colonización. Isabel Zendal, a primeira enfermeira no século XIX. Ela foi a única muller que participou na Expedición Filantrópica da Vacina da Variola. Sofía Casanova, a primeira correspondente na Primeira Guerra Mundial. Marcela e Elisa, as dúas mulleres que, no albor do século XX, conseguiron casar como cónxuxes pola Igrexa. Irene González, pioneira do fútbol feminino e asemade a primeira muller que xogou a este deporte nun equipo de homes. Áurea Rodríguez, gaiteira e líder dun grupo musical na primeira metade do século XX.

 

Mª Luz Morales

Mª Luz Morales que durante a Guerra Civil dirixiu un xornal, La Vanguardia de Barcelona. Olimpia Valencia, a primeira muller licenciada e doutora en medicina, tamén no primeiro tercio do pasado século. Celia Rivas, a primeira muller que, con vinte anos, conduciu un camión. E Ángeles Alvariño, especialista no plancto e primeira muller que participou en expedicións científicas en buques oceanográficos.

Elas, seguramente sen falar a lingua de noso, forman parte da nosa tribo. Fixeron aquilo que se propuxeron ser nas súas vidas. Como tantas mulleres que, nos nosos tempos e malia as moitas discriminacións, tamén o fan.

 

Imaxe que pretende representar a María Balteira

Fano elas como outras mulleres ás que homenaxean os nosos poetas e narradores e narradoras. Algunhas con vida real, outras, seres anónimos que tiveron vida nesa confusión entre a realidade e a ficción que é a literatura. Todas elas, mulleres galegas que tamén están nos alicerces da nosa identidade. Como María Balteira, muller meiga, xacia e soldadeira. Despeiteada, rebelde e pecadora que “era moitas mulleres para ser nunha muller soa” (Marica Campos). María Soliño, un caso sanguento no que os homes, o tribunal da Inquisición, intentou borrar do mapa da historia xunto coas súas veciñas por teren facenda e patrimonio que lles foron confiscados para se liberaren da fogueira. Cantada por Celso Emilio Ferreiro (“Polos camiños de Cangas / a voz do vento xemía: / ai, que soliña quedache / María Soliña”) e narrada a súa aventura por Pemón Bouzas. Outra muller anónima de Paderne de Allariz tivo a carraxe de lle responder así ao visitador do Santo Oficio: “onde un home libre e unha muller libre, libremente xacen, non hai ofensa e, se non hai ofensa non hai dano, se non hai dano non hai mal e, se non hai mal non hai pecado” (Alfredo Conde)

Mulleres que formaron parte da revolución dos servos, dos irmandiños ferroláns; derrotados, unha delas chama por Roi Xordo e na súa elexía escóitanse estes berros: “Eu son a muller./ eu son a muller que mollou os seus beizos / nas feridas de cada un dos vencidos.” (X. L. Méndez Ferrín). Tamén ás viúvas de vivos e as viúvas dos mortos “que ninguén consolará” que cantou a nosa poeta primordial. A épica sen nome nin visibilidade continúa en figuras femininas do común; como tal, naquela María, muller da herba que, desde as súas noventa e moitas mans, deixa car na cunca das do poeta Anxo Angueira a liñaza atávica xunto co mandato: “Sementa ti” para que non deixe de haber flor de liño nas primaveras de Manselle.

 

A vella muller do rural co arado ás costas

Como a vella muller do noso rural cuxa historia acaba de reescribir con fotografías e letras Emilio Araúxo, que xa non pode, pero algo aínda vai facendo; non cre nin nos curas nin no inferno porque xa o ten aquí, que se derrea con labores da labranza, e  o frío e a sarabia son a súa malandanza; ela é metáfora viva da identidade da xente do rural. Ou como as lavandeiras do río Con que, na Vilagarcía do tempo das pistolas, do medo e do silencio, pagaron un alto prezo, mesmo coa dignidade do seu corpo -non da súa alma -para saberen algo dos homes fuxidos no Xiabre do terror falanxista.(Marcos Calveiro). Mais tamén aquela marquesa que estaba en todas as liortas para desfacelas e a súa marabillosa solidaridade para evitar a morte de dúas mulleres de Ribadumia, nai e filla, acusadas de parricidio, en defensa do seu honor.(X. Vázquez Pintor)

Son algúns dos ecos, fermosos “como as buguinas do mar” de biografías, se cadra soñadas ou tecidas con palabras literarias do que as mulleres da nosa tribo fixeron ou padeceron. Elas foron verdadeiros suxeitos da nosa común identidade. Na escrita de poetas, narradores e narradoras fixéronse nosas para sempre. Foron protagonistas da súa condición tantas veces esquecida.

Publicado en Sen categorizar | Etiquetado , , | Deixa un comentario

OS MILTEMPOS DA LABRANZA

Miltempos

(No inmemorial, na labranza)

Emilio Araúxo

Editorial Toxosoutos, Noia, 2017, 278 páxinas.

 

Tense afirmado que Emilio Araúxo é un escritor contraditorio. Unha aseveración que non me cadra agás nun feito: Emilio Araúxo é á vez prolífico e ao mesmo tempo moi discreto. En efecto, Emilio Araúxo leva creada unha extensa obra artística en moitos eidos da cultura de noso: poeta, narrador, editor, tradutor, etnógrafo, mitógrafo e un eximio fotógrafo que ten inmortalizado fitos moi importante da cultura e das formas tradicionais da vida galega:o entroido galego e ese microcosmos, ou se cadra macrocosmos ao menos en tempos pretéritos, da nosa labranza. Grazas ás imaxes tiradas con infinita paciencia e perseveranza por Emilio Araúxo, podemos revivir, e mesmo comungar, cos aveños, coas ferramentas coas que os nosos devanceiros rachaban a terra para arrincarlle os froitos de tantos suores e de cadrís fendidos. E sobre todo, recupera, a través das imaxes, os verdadeiros suxeitos dunha forma de vida hoxe en extinción. Mais todo iso faino Emilio Araúxo desde o silencio e o recanto da discreción.

Un dos seus últimos libros é este Miltempos, afirmación inmemorial da labranza. Con limiares de Philippe Beck, Natacha Michel, Claude Royet-Journoud e James Sacré, as fotografías de Emilio Araúxo transfórmanse  en relatos nos que os verdadeiros protagonistas son esas mulleres e homes que resistiron e mantiveron a vida no campo galego. Máis de duascentas sesenta fotografías son o testemuño dese mundo hoxe esfarelado, destruído de vez ou a piques de estalo.  Entre eses relatos que Emilio Araúxo escribe soamente con imaxes, sen unha palabra, préstolle atención á vella muller do rural cuxa historia segue con nós nas fotografías de Emilio Araúxo.

Todo comeza cunha man. Unha man engurrada que sae da terra onde sempre estivo. As súas engurras son liñas de vida, “enrugas do labor”, como escribe Natacha Michel. A muller cunha grande fouce entre os castiñeiros, camiñando baixo o lampo dunha lúa chea; a anciá come o caldo desde o seu cazo, sácalle o fío a fouce, non é unha fouciña, é unha fouce grande, case de rozar. Un mangado de paus, de leña nos seus brazos, pero procura máis debaixo dun castiñeiro centenario. E a leña que racha a golpe de machada, ou cos xeonllos. Os guizos e a leña coa que prende o lume e quenta a pota de auga, non nunha bilbaina que tamén a ten quizais máis vella ca ela, senón nun trespés encima das pedras da cociña do seu casopo. Emprega unha forcada de ferro para amorear a herba seca porque a vella ten un burro ao que cómpre darlle de comer no inverno. Un caxato axúdalle a camiñar polo monte, ou se cadra pola súa leira rodeada de valados milenarios coas pedras medio derrubadas.

E cando se sente cansa, deitase ao pé do castiñeiro na compaña do can e do gato, ou encima da artesa.A muller, malia os seus moitos anos e as dores dos cadrís, aínda ten forza para gadañar, non en homenaxe  aos seu devanceiros galegos, senón urxida pola necesidade. E tamén para botar ao lombo o arado pre romano, e sucar a terra para sementar patacas que en setembro escollerá: as pequenas para os porcos, para o burro e a cadela, as grandes para alimentar a súa soidade.

Porque esta é unha historia fotográfica de negrura e soidade. A anciá viste de negro, un loito eterno, e as súas chancas tamén xa son negras. O can, o gato e o burro que son a súa familia, tamén son desa cor negra. Soamente é branco o cabelo da vella.

Un relato fotográfico dunha infinita soidade, o íntimo e desolado ermo no que teceron os fíos da súa vida labregos e labregas das nosas aldeas abandonadas, non no solpor dos anos corenta ou cincuenta, senón no ano 2010, como testemuña o calendario que tamén forma parte desta afirmación inmemorial da labranza que Emilio Araúxo inmortalizou para sempre nos seus negativos desta vella muller que aínda cava e engaza. Ela, derreada ou ergueita sobre un caxato, é un verdadeiro suxeito da nosa identidade.

(Fotografías por cortesía de Emilio Araúxo)

Publicado en Fotografía | Etiquetado , | Deixa un comentario

Con tonalidade popular. Entre o realismo e o esperpento

As sete mortes de Leopoldo Pardo

Jorge Emilio Bóveda

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 159 páxinas.

  

Jorge Emilio Bóveda, autor de As sete mortes de Leopoldo Pardo, é un escritor versatil tanto en galego como en castelán; enfronta con soltura todos os xéneros (novela, ensaio e literatura infanto-xuvenil). Emporiso, a súa escrita non é demasiado coñecida porque boa parte da súa obra viu luz en selos editoriais pouco coñecidos. Por esa razón, non acredito nin lle nego o creto ao que escribe o autor do limiar desta novela verbo do seu labor como narrador: as súas mesturas de misterio, terror e ficción científica cun punto de grotesca ironía.É precisamente este último trazo o que impregna e reloce con luz propia na súa última achega, nomeadamente ao trazar o perfil do anti-heroe, Leopoldo Pardo, alias Leopardo, que xa protagonizara dúas das súas novelas. Leopoldo Pardo, antigo vixilante xurado e ex–presidiario, é agora o axente 007 na compañía de seguros Nationale Switzerland con residencia en Auria. Logo de vender seguros de xeito trapalleiro emparentado coa estafa, un día recibe un encargo ben especial: o señor Sieiro, un home extravagante e, polo que semella, forrado de cartos, quere asegurar as sete cousas que para el teñen máis valor: a verdade, a honestidade, a paz, a integridade, a vida, a bondade e o coñecemento. Son sete valores relacionados con sete obxectos materiais que son os que realmente vai asegurar: a primeira edición de Sempre en Galiza, o cadro “A fronteira, do pintor ourensán Tomás Bóveda, a máquina de escribir que fora propiedade de Eduardo Blanco Amor, os lentes de Curros Enríquez, a caveira de Breogán e as cordas vocais do señor Sieiro. Mais para que a operación se realice, o axente Leopardo terá que amosar graficamente como a sociedade fai uso cotián dos contravalores con eles asociados.

Todo semella doado e Leopardo dá comezo as súas pescudas, á vez que o extravagante Sieiro lle ingresa unha chea de cartos nunha conta nun paraíso fiscal. Un desenlace no que se mestura o thriller e certos trazos góticos amosa que todo é ben distinto, moito máis complexo e corrompido polo delito.

A novela, xustamente por estar escrita cunha tonalidade popular, achéganos un retrato á vez moi realista e esperpéntico da sociedade que nos rodea, comezando polo axente Leopardo que encarna no seu comportamento os contravalores que ten que demostrar. O autor logra que Leopardo se converta nun personaxe inesquecible: un pícaro do mundo de hoxe, mentirán sen escrúpulos -fora contratado polo seu pasado de presidiario-, de costas a calquera tipo de ética, “votante popular de pensamento único”, soamente interesado polos dividendos da conta offshore. Inmortaliza así mesmo para a posteridade rechamantes momentos de manipulación e de ignorancia: a el e a boa parte dos habitantes de Auria só lle soan os apelidos Blanco Amor ou Curros Enriquez pola existencia de centros escolares e rúas que levan eses nomes.

 

Jorge Emilio Bóveda

O autor non precisa deformar sistematicamente a realidade porque esta mesma está ateigada de trazos ferintes, grotescos e absurdos que o escritor fai visibles en críticas veladas ou manifestas: os reality shows, as redes sociais, os telexornais, focos ideais de mentiras, a corrupción na que pica o señor Buxán II, presidente da Institución que herdou do seu pais, o desprezo da cultura que non ten ningunha importancia.

Unha novela,xa que logo, con moitas características da narrativa popular, enfocada ao xeito dun retrato social, cunha estrutura cronolóxica e escrita con suficiente solvencia e oficio narrativos.

(Texto publicado o día 1 de marzo de 2018 no xornal Faro de Vigo)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado | Deixa un comentario

Aira Editorial, unha nova frábrica de soños

Salutación e beizóns para e por este novo selo editor que nestas datas vén de nacer en Allariz. Una nova editorial independente que chega da man da experiencia lectora de tres lletraferits, César Lorenzo Gil, Miguel Robledo Miguel Mosquera. E que quere ser unha nova fábrica de soños, un punto onde a imaxinación se converta en belezas de papel como din na súa presentación. Un novo proxecto editorial que publicará libros en galego, nun intre no que tantas arremetidas estamos a escoitar contra as linguas nacionais por parte de partidos que coas súas posturas, que lembran ao monolingüísmo franquista, están a gañar votos. Fronte a xenreira que iso produce en todos  os que amamos a lingua de noso, o idioma propio de Galicia, a nova de que acaba de nacer na vila sueva de Allariz, é un reconforto e un estímulo para confiar en que a profecía das mil primaveras para o galego non será unha van utopía.

O proxecto que é Aira Editora aposta por un traballo case de artesáns, máis alternativo ca o das editoras  xeralistas. E como mostra, as súas tres primeiras publicacións das que dou noticia cun comentario soamente informativo tirado das respectivas presentacións editoriais. Con tempo volverei a algunha delas para a súa valoración crítica.

 

Curiosidade

Estíbaliz Espinosa

Ilustracións de Celsius Pictor

Aira Editora, Allariz, 84

 páxinas

 Sinopse:

 “Simbiose poemas prosa poética” é o subtítulo desde libro ben especial da escritora e tradutora Estíbaliz Espinosa (A Coruña, 1974). Velaquí a sinopse que nos ofrece Aira Editora: “A poeta observa o mundo. A poeta esculca co ollo apegado ao telescopio do universo. A poeta contempla a través do microscopio a harmonía e o caos das moléculas. A poeta mira e escribe. Estíbaliz Espinosa proponnos en Curiosidade que cambiemos o punto de vista sobre as cousas para encontrar unha nova ollada. A relación entre literatura e ciencia. O pulso da vida e a experiencia destiladas até dar coa palabra, co verso perfecto.”

Curiosidade é a primeira obra da colección Fina Rei, que reúne obras de poesía escritas por mulleres.

A poeta observa o mundo. A poeta esculca co ollo apegado ao telescopio os misterios

A autora:

A Coruña, 1974, ano da mensaxe dende o radiotelescopio de Arecibo. Escritora, tradutora, músico. Publicou varios libros de poemas, moitos como expresión da cultura única que hibrida ciencia e humanidades [-orama, número e, Zoommm.Textos biónicos, Papel a punto del. Obtivo premio como o Esquió ou o Espiral Maior. Escribe e publica relatos e ensaio.É astrónoma afeccionada; interésalle a constelación que une tecnoloxía, ciencia, linguaxe e maternidade.

 

Vidas imaxinarias

Marcel Schwob

Traducción de Samuel Solleiro

Limiar de Xosé Miranda

Ilustracións  de Jacobo Fernández Serrano e vinte e tres ilus e ilustradoras

Aira Editorial, Allariz, 2017, 178 páxinas.

 Sinopse:

Un clásico da literatura francesa. Un libro que creou todo un xénero: o da biografía literaria, máis rica, máis ambiciosa, máis divertida, máis evocadora. Ao longo dos séculos, Marcel Schwob vai procurando a esencia das paixóns da humanidade mediante unha poderosa imaxinación e un xeito de escribir baseado na beleza, na claridade e na destreza no uso dos recursos narrativos. Personaxes reais e inventados que conseguen grazas a esta obra un lugar perenne na eternidade.

«En todas as partes do mundo hai devotos de Marcel Schwob que constitúen pequenas sociedades secretas» (Jorge Luis Borges).

«Schwob é un dos escritores venerados pola clase dos aventureiros pasivos, e os seus devotos parécense aos do satanismo, que en diversas circunstancias recorren ás invocacións máis suxestivas da nigromancia» (Pierre Mac Orlan).

O autor:

Marcel Schwob (1867-1905). É un dos máis importantes escritores en lingua francesa de todos os tempos a pesar de ter escrito poucas obras. Está considerado un dos renovadores da literatura de aventuras. Discípulo de Robert Louis Stevenson, a súa narrativa destaca pola imaxinación, a precisión do seu estilo e a capacidade de evocación. Dise del que é un lector metido a escritor e de aí que conecte tanto cos lectores máis ávidos, aqueles que están a descubrir todas as posibilidades da literatura como xeito de vivir máis vidas que a propia vida. A súa obra cumio é Vidas imaxinarias, agora publicada por Aira. Outros dos seus libros máis recoñecidos son A Cruzada dos nenos e O libro de Monelle.

 

Alter-Nativo

Jorge Campos

Formato acordeón en dobre cara a cor

Aira Editora, Allariz, 2017, sen paxinación.

Sinopse:

Unha illa misteriosa na que ocorren cousas extraordinarias. A que parece imposible darlle a volta a este argumento e construír con el unha historia orixinal? Pois Jorge Campos conségueo con esta banda deseñada diferente desde todos os puntos de vista.

Un cómic sen palabras con moitos niveis de lectura. Universos paralelos, un personaxe que vai decidindo que facer e como naqueles libros de «Escolle a túa propia aventura» nos permite saber que lle pasou tras calquera das súas decisións. Un labirinto narrativo que se estende como as páxinas deste libro en forma de acordeón sobre a mitoloxía popular sobre illas misteriosas. O ilustrador galego é quen de cinxir unha morea de referencias, desde Verne a Stevenson, de Defoe a Homero, de Pinocho e Moby Dick a Lost e O Señor das moscas.

O autor:

Jorge Campos Sánchez, alias o Ilustratecto. Naceu en Ourense no 1982. É licenciado en Arquitectura pola Universidade da Coruña e técnico superior en Ilustración pola Escola de Arte e Superior de Deseño Antonio Faílde de Ourense.

Como ilustrador, o seu traballo céntrase no ámbito do cómic, a ilustración infantil e xuvenil e o deseño. Obtivo o primeiro premio do Certame de Cómic de Cangas en tres edicións consecutivas (2015, 2016 e 2017), así como o primeiro premio no concurso para ilustrar o mural do Museo da Música de Barbadás. Realizou ilustracións para web e traballou no deseño de logotipos, carteis, camisetas e calendarios. Tamén participou en varias exposicións colectivas e revistas e mesmo impartiu algún curso de cómic.

Como arquitecto, traballou para varios estudios, entre eles o de Pernas Varela Arquitectos, formando parte do equipo gañador do Premio Juana de Vega de Arquitectura no ano 2011. Tamén colaborou con outros profesionais na realización de planos e infografías.

Actualmente é socio traballador en 7H Cooperativa Cultural e colabora de forma habitual en actividades culturais colectivas, fanzines e con varios estudios de arquitectura, todo iso compaxinado co desenvolvemento de proxectos propios e encargos persoais.

Alter·Nativo é o seu primeiro libro publicado.

Publicado en Avance edtitorial | Etiquetado , , | Deixa un comentario

O entroido nas letras galegas

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

Non se acaba de entender a nimia presenza  dos temas do entroido nas letras galegas, malia a súa orientación ruralista, tradicional e duradeira ata as vésperas da literatura galega actual que, pola contra, amosa quizais un certo predominio das temáticas urbanas. Porén, é incontestable, por un lado, a existencia dunha importante literatura oral verbo do entroido; e, por outro, a relevancia das festas carnavalescas nesta terra poida que sexa superior á que ten noutras partes, nomeadamente en Castela. Así e todo, na literatura clásica española, atópanse vestixios e trazos abondos e temperás das Carnestolendas, principiando pola “Batalla de Don Carnal e Doña Cuaresma do Libro de Buen Amor.

As pegadas do entroido na literatura galega limítanse a alusións curtas e anecdóticas, xeralmente de esguello paisaxístico e con relacións a carnavais foráneos: (Marcial Valladares, Maxina ou a filla espúrea, 1880, Francisca Herrera, Martes de Antroido, 1925); breves descricións do ambiente carnavalesco aldeán (Eugenio Carré Aldao, Nos picoutos de Antoín); alguha peza teatral de ton conxuntural e mitineiro (Camilo Valdeorras, Progreso e andrómena de Antroido, 1978); un relato requintado dun entroido do Val do Ulla coas mascaradas enxebres de xenerais e correos de Neira Vilas (Memorias dun neno galego, 1961); algunha Cousa de Castelao con pinceladas  dun humor tenro e misericorde; o título do primeiro libro de Manuel Rivas, Libro do Entroido que tan só de xeito metafórico ten que ver coas carautas reais. Tamén, se ben moi afastado do entroido galego, a descrición que Víctor Freixanes fai do carnaval borgiano na Roma do século XVI en O enxoval da noiva.

Cumprirá agardar ata finais dos anos noventa e comezos do século actual para atopar o sabor e a sedución do entroido galego nalgunha as obras de Emilio Araúxo, Refírome a un dos relatos (“A noite do felo”) publicado no seu libro de relatos Tempos serodios (1996) e aos textos do poeta frncés Claude Royet-Journoud, un dos más sobranceiros poetas franceses actuais, representante do literalismo, que comenta e comparte o misterio das máscaras do libro de fotografías dobre os felos do val de Maceda do mesmo Emilio Araúxo Frases para un felo (2003). E non me quero esquecer dos versos antropolóxicos como os definiu Uxiu Novoneira, ou neolíticos en palabras do mesmo autor, Emilio Araúxo de Cinsa do vento. Libro da Ribeira Sacra: “Os felos” e sobre todo o longo poema “O convento” no que expón a súa teoría, se cadra no só poética, sobre a orixe dos felos e as súas carantoñas: “O Convento de San Adrián, / era a Santa Inquisición, / a primeira noite de casados / durmían os frades coa noiva, / chamábase a pata do felo…” (páxina 190).

O baleiro é semellante no discurso ensaístico e no terreo da investigación etnográfica e antropolóxica. Algún traballo de campo da man de membros da Xeración Nós (Cuevillas, Fraguas, Bouza Brey, Lorenzo e especialmente Risco), sen comparanza en calquera caso coa obra de Caro Baroja El Carnaval, verdadeiro punto de referencia da materia. E as acostumadas e concisas referencias das enciclopedias, como tal a de X. R. Mariño na Gran Enciclopedia Galega baixo do rótulo “Peliqueiro”.De modo e maneira, que cómpre agardar ata os anos noventa para atoparmos obras completas e sistemáticas sobre o entroido galego ou que profundan no seu significado.

Refírome aos libros de Federico Cocho, O Carnaval en Galicia, 1990,  de Xerardo Dasairas, O entroido en terra de Monterrei, 1990 e o capítulo “As máscaras do poder” da obra de Marcial Gondar, Crítica da razón galega (1993).

Aínda que polo seu carácter máis xeral e comprensivo a publicación de Federico Cocho non desbota unha certa análise do carnaval urbano, fino e elegante, de casino e desfile de carrozas – imitación dun carnaval de raigames italianas-, os tres autores focalizan as súas pescudas no estudo da máscara e do ritual do entroido rural, o da sátira, a enchenta e a inversión de papeis, tentando rastrexar as crenzas, significados e formas expresivas submersas e inherentes nas trangalladas e na transgresión dun entroido tradicional, hoxe esmorecido ou residuo fosil no medio dunha universalización colonizadora e depauperate.

Á hora de clarexar as concomitancias e sentidos agochados nas estruturas superficiais das trouladas galegas das festas da burla de febreiro, tanto Federico Cocho como Xerardo Dasairas insírense nas ringleiras máis amplas e nutridas daqueles intérpretes que se decatan pola entroidada como rito de inversión, que, herdeiro ou non das Saturnais romanas, vén ser un período igualador no que a volta á tortilla é total: invértense roles, status, xéneros e sexos, códigos de vida, e mesmo valores estéticos, tal como acontecía nas aloucadas festas dos tolos medievais, das que o entroido é tamén fillo.

 

Felos en Arnuide

Ao teatralizaren papeis alleos, os corredores da xoldra carnavalesca imprimíanlle as súas mascaradas o carácter subversivo do antipoder. Un tempo extraordinario no que a demencia úbrica dese animal dotado de sirazón desde as tebras da súa orixe primática, como Edgar Morin tamén definía o homo sapiens, irrompe masivamente en forma de desorde, barafunda, desmesura, parodia e crítica social. O home mitolóxico, o home louco-cordo acha, na viravolta do entroido, a transgresión e contradición da vida cotiá, a inversión total de valores.

Moi distinta é a lectura que fai Marcial Gondar. O entroido segue a ser a representación do exceso e desenfreo, a inversión da moderación cristiá, a rachadura de todas as sagradas barreiras que acoutan a vida humana: poder, casa, cama, sexo, parroquia, individualidade… Porén, todo sucede soamente en representación: “Facéndonos vivir o que non pode ser, no só porque sería insoportábel para a economía e a vida social, senón para a propia saúde… fórzannos a recoñecer a necesidade da moderación e a mesura, sobre todo naquelas cousas que parecen o ideal da felicidade.”

O poder, xa que logo, enmascara e mistifica no entroido os seus intereses, trocando o que semella o celme da subversión, nunha sutil e precisa escola de submisión. Parodiando algunhas das regras dos creadores das teorías de sistemas e das teorías de autómatas, poderíase concluír que, na absoluta abertura da entroidada, funciona á perfección o principio da orde desde a desorde e a orde desde o ruído.

En calquera caso, a expresión e o resultado dunha desorde sapiencial e orixinaria que no momento actual, coa aceleración de tantos procesos, mutacións e estratexias propias da “era do baleiro” (Lipovetsky), ten os días contados; e o enterro do entroido poida que, de vez, sexa non o último senón o derradeiro, desaloxado por un carnaval depurado dos elementos brutáns das mascaradas “de los paletos de la aldea”, aprendido e imposto vía televisión, no alude imparable do proceso de urbanización da vida.

 

Pantallas do entroido de Xinzo de Limia

Fragmentos

 “Era unha noite escura coma o mel, ai amigo, aquilo deu que falar, metía medo a brincadeira que houbo alí, nunha voda sempre hai troula, pois non ten comparanza, se cho conta a Clara tenche que contar, neno vai chamar por ela, avía, corre piollo, me cago na orde, que brincadeira aquela, Ó Agustín queríano moito, mira, andaba arando alí nunha leira e entón chegou un rapazón, era de Arnuide, e díxolle: Agustín se te queres vestir de felo agora á tarde podes vir busca-lo traxe porque despois lévancho outros, era ese irmán doVilas, aquel Xosé María, non sei que foi máis del, ben, pois faloulle así: oíches, dixo o meu irmán que se te queres vestir de felo que veñas polo traxe, e el acenoulle: berra pouco ho que me está aquí o pai, o pai a menor ansia que tiña era que lle andasen os fillos de felos, ó tío Amadeo non lle gustaba que se vestisen de felos, estivera e Cuba moitos anos traballando na xoiería Johnson da habana e despois daquel clima civilizado víanos así como salvaxes, entón o Agustín marchou zoando polo traxe e acabou de xantar e xa liscou para Arnuide á procura do traxe, veuse vestir a Calvelo, mais foino buscar alá…”

 (Emilio Araúxo, “A noite do felo”, en Tempos serodios, páxinas 147-148

 

…..

 

OS FELOS

 “Vestíanse  de felos,

vestidos de mala morte,

con calquera fandelo vello,

e cun rabo perongado,

e cunha perica dunha ovella,

e corrían detrás dos rapaces

cunha caxata,

corrían deica o inferno,

coas chocas tocando,

puñan unhas chocas na cintura,

e ían trunculuntrún,

culuntrún, culuntrún”

 (Emilio Araúxo, Cinsa do vento. Libro da Ribeira Sacra,, páxina 138)

 …..

 “Miro esa carantoña (Os felos do Val de Maceda) e ese movemento o ombreiro e sinto unha especie de forza teimosa que quere saír do «personaxe», do cadro…Unha soidade que se coñece e se acepta.

Esta carantoña é tan fermosa! O movemento forte – e curiosamente «impedido» á vez”

 …..

 “O mércores día 20 de nadal, vou pensar neste felo, na forza testuda que contén o seu camiñar, coa mirada baixa, cara á fin e o comezo: acabo de saber que se me outorga, ese día, un premio”

 (Claude Royet-Journoud, Frases para un felo, páxinas 24, 36)

Publicado en Micro ensaios literarios | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Polas Raias secas e molladas

Arraino entre Arraianos

X.L. Méndez Ferrín

Adral de Xosé Benito Reza

Limiar de Aser Álvarez

Edicións Positivas / Revista Araianos, Santiago de Compostela, 2017, 183 páxinas.

 Hai ben de anos que decidín colectar todos os artigos que Xosé Luís Méndez Ferrín publicaba no xornal Faro de Vigo. Aquelas “Segunda feira” que aparecía os luns e “Os camiños da vida” dos venres, porque tamén eu acudía “coma un lobo solitario” á lectura dos artigos de Ferrín, xa que me decataba de que rachaban os “fíos de seda aceda”  capaces de tecer a arañeira que estrangula calquera manifestación discrepante da do poder establecido. Menos os fíos de seda de Méndez Ferrín que nunca, ao menos na súa escrita, tivo medo, se cadra grazas ao seu pensar  dialecticamente metaforizados na espiral, un símbolo que nutre moitos dos seus libros.

Se na súa lírica o “numen de mel e ferro ruibo” como din as palabras derradeiras do poema “Tito Lucrecio Caro” de O fin dun canto, e nos seus relatos e novelas abrolla un mundo propio ateigado de forza e incitacións, á vez que evocan lucidísima imaxinación, atmosferas de mundos idos (como tal, aquela asneira que entrou de vez na Universidade de Santiago), nos seus artigos xornalíticos escritos con pulos e verbas para alén dos indispensables eruditos e vans ensaístas, afoutase co risco do pensamento, coa teima de propoñer enunciados, en pequenas achegas e proporcións, esteados na ilustración crítica ou na revolta intelectual, capaz de guindar os dados como enunciara Mallarmé. Nos artigos de “Segunda feira” ou de “Os camiños da vida”, atopa o lector perseverante anticipacións, revoltas e referencias desviadas ou heterodoxas para o pensamento dominante, saídas da pluma dese vate, guía e testemuño, Méndez Ferrín, que representa hoxe en día á literatura galega..

Non é a primeira vez que o labor xornalístico de Méndez Ferrín aparece recompilado nun libro. No ano 1998, en edición de Antón Capelán, Edicións Xerais publicaba as Prosas completas de Dosinda Areses, un dos heterónimos que empregou Ferrín naqueles anos da Reforma política. As colaboracións que viron luz nos xornais El Pueblo Gallego, Hoja del Lunes e na revista A Nosa Terra. As prosas da “inesquecible e vella patriota” Dorinda Areses / X. L. Méndez Ferrín constituíron un dos fitos do xornalismo galego nos anos da Reforma política.

Arestora, en idea orixinal de Aser Álvarez (Revista Arraianos) e con escolla de Francisco Macías, aparecen en Edicións Positivas sesenta e oito textos que son unha parte minúscula, mais significativa das achegas de Ferrín ao Faro de Vigo. O libro cun significativo título Arraiano entre Arraianos, danos noticia do celme destes textos que o propio escritor describía deste xeito: “… nos artigos había un discurso literario meu que ía configurando un territorio de ficción e, ao mesmo tempo da realidade que vén sendo o espazo da Raía seca pero tamén da Raía mollada”

Artigos publicados ao longo dos últimos vinte e cinco anos, moitos deles reivindicativos, outros informativos, que tamén é outra forma de esixir, de reclamar cando o enxeño e unha colosal memoria nos fan palpar o sentir arraiano que, como escribe Xosé Benito Reza -outro que sabe de todos os recunchos, recantos, penedos e regatos de Galicia- autor do Adral deste libro, é un sentimento que nada ten que ver coa idea de fronteira.

 

X. L. Méndez Ferrín

Na xanela do faro de Vigo, Méndez Ferrín foi confirmando un relato das fronteiras de Galicia, das súas Raías, as interiores e as exteriores, os confíns dos verdes castros, os nomes e topónimos, as Galicias extraterritoriais, as serras que se ergue nas nosas Raias, os ríos e os bacelos do país, os osos soñados, e moitas outras crónicas e historias, sen esquecer as dos Montes de Laboreiro que nos aproximan a este pequeno pero único universo que é Galicia.

Un amplo Limiar de Aser Álvares no que dá conta de cómo se foi creando este libro e algunhas ilustracións -espectacular a de Emilio Araúxo na páxina 138- fan que este libro non sexa soamente unha posposta para libertarios e contrabandistas da palabra, senón tamén para traficantes -arraianos ou non-  de fermosuras.

Publicado en Critica literaria, Libros recompilatorios | Etiquetado , | Deixa un comentario

Os desafíos dunha vida

As cousas que non queremos oír

María Reimóndez

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 489 páxinas

  María Reimóndez é unha escritora prolífica que frecuenta con igual grao de competencia todos os xéneros. Mais son salientables, sobre todo, as súas contribucións á narrativa para adultos especialmente co seu  Ciclo dos elementos, un proxecto creativo moi cobizoso e extenso formado por sete novelas. En vías de extinción e A música dos seres vivos que integran o elemento terra; Dende o conflito e As cousas que non queremos oír que forman parte do elemento lume: Outras tres novelas, aínda sen publicar, faríano nos elementos auga e aire. Un ciclo que se estea na idea básica da vida: se os seres vivos necesitan de todos estes catro elementos, as sete novelas de María Reimóndez precisan unhas das outras. Un proxecto con varias caras que crean un universo narrativo no que cada novela se pode ler de forma independente ou en relación coas outras xa que partillan fías narrativas comúns.

   As cousas que non queremos oír é unha novela de alento longo e tamén de extenso percorrido que parte de incertezas e de anacos dolorosos da historia da autora. Con moitos actantes, mais un só protagonista: Aurora, unha moza de pais galegos, retornada a unha aldea preto de Vilalba, que volve a Barcelona para estudar xornalismo. Se algo sabe facer Aurora é correr. Correr en Vilalba, en Barcelona, en París, Turín ou Nova York. Corre ata para que as horas e as dores -tamén as sentimentais- pasen máis axiña. E como outras protagonistas das novelas da autora, Aurorora é unha nena e máis tarde unha muller que rompe coa submisión e co lenzo do heteropatriarcado. Se na novela hai un tema de fondo, este é a procura da propia identidade da protagonista, desfacer as marañas do seu interior, afrontando desafíos: os desafíos dunha vida e os da relacións cos outros, nomeadamente coas amigas: Saínza (amiga e ex amiga), Gaia, MK, Clara, Rosa… Os da loita contra o ambiente represivo no que medrara, contra a sumatoria de expectativas dos seus pais que non cumpre, contra a chantaxe emotiva da familia, o mundo das aparencias; contra o feito de ter unha parella protectora que a considera propiedade súa e coa que mantén unha relación convencional, repetitiva e absurda. Desafíos contra a negatividade e os prexuízos de ser muller, contra a angustia da conta corrente que mingua. E sobre todo, o reto de se enfrontar contra un cancro bilateral de peito con mutación, e a baixada aos infernos dos ciclos da quimioterapia; contra o seu propio corpo que a protagonista sempre concibiu como un lugar para o desafío. E ao final, a afouteza de apandar co gran segredo familiar co que se lle desfai o seu mundo coñecido e vese na obriga de vivir nunha seguridade ateigada de fisuras.

 

María Reimóndez

Son moitos os acertos desta novela: velaí o tratamento da amizade, esoutro das vivencias entre mulleres amigas; eis a claridade respectuosa coa que a autora expón a experiencia de estar enferma de cancro. Posiblemente é esta a peza narrativa da literatura galega que máis afonda no tema do cancro e da quimioterapia, baseándose nunha documentación rigorosa. A acuidade para nos achegar os acontecementos desde distintas perspectivas. Unha arquitectura compositiva apropiada e sen fisuras, se ben, ao meu ver, hai excesos e reiteracións nalgunhas secuencias secundarias. Son de agradecer as novelas coa medida xusta: breves e de significación moi intensa. A habilidade no emprego de varios rexistros: correspondencia epistolar, retallos de crónicas xornalísticas deportivas que son oportunas e non empecen o vigor narrativo da que, penso é a mellor novela da escritora.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 1 de febrero de 2018)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Os desafíos dunha vida