Sabuxo nun mundo ido

Terradentro

Xosé Benito Reza

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 374 páxinas.

    De novo debuta en Edicións Xerais un narrador serodio que procede do mundo da ciencia, do estudo e conservación da natureza aos que ten contribuído con salientables traballos ensaísticos. Terradentro é a súa primeira obra de ficción. Refírome a Xosé Benito Reza (Celanova, 1956) que, en pasadas semanas, deu ao prelo esta novela de novelas. Terradentro é en realidade tres longos relatos que o autor sitúa na metade do século pasado, no tempo das chancas, nunha vila galega e na súa bisbarra, situada preto da fronteira portuguesa e que ten todas as trazas de ser Celanova. Os tres relatos, con tramas ben diferentes, están ligados polo xorne negro-detectivesco dos mesmos e por compartiren o mesmo protagonista e algúns outros personaxes principais ou secundarios. Protagonista e narrador das tres historias é o avogado da vila, Pepe Rial, que se ve a si mesmo como avogado das silveiras. Porén como investigador é un espelido sabuxo que non ten prezo. Atopa a autoría dos crimes, misterios ou enredos con enxeño, intuición e olfacto, propios dos máis afamados detectives.

Na primeira historia, “Berros no vento”, Pepe Rial enfróntase ao asasinato de don Esteban que acontece despois da Guerra. Don Esteban é o último fidalgo, como o alcumaban na vila. Aparece morto na casa dun antepasado  seu, un indiano. Coa axuda do capitan da garda civil, Augusto Flores, personaxe asemade das outras historias, Pepe Rial resolve un caso moi complexo no que o misterio acada unha dimensión espantosa. “Casagrande de Ademourán”, a segunda historia, acontece nunha casa situada en Remuiños, un lugar na penechaira  próxima á fronteira portuguesa ateigado de mámoas que se chantan no campo tumulario. Unha das mulleres que habitan na mansión  cóntalle ao avogado Rial a teima dun seu irmán, recentemente falecido, cos tesouros dos mouros, agochados entre as mámoas. Pepe Rial comprométese a atopar o tesouro coa axuda do profesor xubilado Guillermo Mazaira. E así será, mais nun lugar ben diferente do que cría a familia. Unha novela pois sobre a busca de tesouros, obsesión así mesmo moi presente na oralidade e na mitoloxía galegas, que inclúe ademais unha historia de mortes, latrocinios e unha pescuda detectivesca, con resultado favorable debido ao ollo aleuto de Rial. Finalmente a terceira historia, “O can do alcalde”, achéganos o enredo da cadela do alcalde franquista, un personaxe nefasto, camisa azul da Falanxe. A cadeliña aparece pintada a primeira vez de verde, logo de azul e branco e na terceira vez coas cores da bandeira republicana. Pepe Rial tamén resolverá o enigma das pintadas do animal, que moito alporizaron o alcalde, logrando así mesmo a paz para a vila logo dunha década de terror.

 

Xosé Benito Reza

Cómpre recoñecer que Xosé Benito Reza debuta na narrativa de ficción con tres historias ben estruturadas e atinadamente desenvolvidas. A investigación e resolución dos enigmas son o elemento estruturador das mesmas. Porén, o lector no só atopa unha máquina de pensar, propia da narrativa detectivesca, senón tamén os principais ingredientes da novela negra: o retrato psicolóxico dos personaxes e a pintura crítica da sociedade vilega e rural nun tempo ido pero no que están aínda moi  presentes as pegadas da Guerra.

Nas tres historias posúen especial relevancia as minuciosas e coidas descricións dos personaxes, as recreacións das vidas da xente desta vila da Galicia interior e das paisaxes que son o resultado do esforzo titánico dos vilegos e paisanos das aldeas por domear a natureza.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de xullo de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Un thriller médico

Tras Las defensas, a novela de Gabi Martínez, agóchase unha historia real: a dun neurólogo que tornou tolo. Unha historia que de xeito casual caeu nas mans do autor cando o neurólogo Domingo Escudero se achegou á mesa onde o escritor asinaba exemplares do seu último libro e lle ofreceu a súa propia historia para que Gabi Martínez a cociñase ao seu gusto, e que o neurólogo resumiu así: “eu son neurólogo, enlouquecín durante unha tempada, daquela non había diagnóstico para a miña enfermidade e engaioláronme nun psiquiátrico. Saín e aquí me tes, semello normal”.

Gabi Martínez relata en Las defensas este feito real, mais fantasiado polo narrador, aínda que sen adulterar a verdade. O escritor camufla a Domingo Escudero baixo o nome de Camilo Escobedo, protagonista da novela. Na mesma, o narrador achéganos a súa propia historia, alternando secuencias que son verdadeiros flashbacks  coas que recupera o pasado, con outras nas que o discurso cínguese ao presente do doente internado nun psiquiátrico para se recuperar dun trastorno bipolar, cuxo orixe está no estrés e no mobbing ao que foi sometido o protagonista polo xefe do servizo de neuroloxía.

Medicalizado erroneamente, cousa que el sabe, e mesmo candidato a unha sesión de electroshock, supera esta primeira acometida, pero pronto sobrevén a segunda. Porén, antes diso asistiu a un simposio no que participaba o doutor Josep Dalmau que no ano 2007 descubrira o anticorpo  que atacaba o receptor NMDA do cerebro.

Unha enfermidade diagnosticada de mil formas, todas equivocadas: desde autismo ata posesión diabólica, mais en realidade a súa natureza é máis sinxela: o corpo convértese en vítima do propio sistema inmunitario porque, no canto de atacar unha infección externa, diríxese contra o propio cerebro, alterando a conduta e a memoria. Un libro multixenérico alicerzado nunha historia moi potente na que, a par das derivas do neurólogo louco, o autor traza un retrato verídico de España desde a Transición, nomeadamente do sistema sanitario anquilosado e gobernado por unha casta xerárquica. Escrita cunha tonalidade que roza o épico e cun halo de misterio, Las defensas convértese nun verdadeiro thriller médico.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 7 de xullo de 2017. Para ver o orixinal facer clic aquí)

Publicado en Narrativa en español | Etiquetado , | Deixa un comentario

Novela homenaxe

O Día das Letras Galegas do vindeiro ano 2018 estará dedicado á escritora e profesora María Victoria Moreno Márquez. Así o acordou a Real Academia Galega o pasado día 17 de xuño.

Reproduzo aquí una breve recensión verbo da primeira obra literaria de María Victoria Moreno, publicada o día 9 de xullo de 2009 no xornal Faro de Vigo. Estas liñas sobre Onde o aire non era brisa, así traduciu Xavier Senín Alcores de Donalvar (1969), editada en 2009 por Galaxia, queren ser una modesta homenaxe a muller que fixo da nosa lingua a súa.

 

Onde o aire non era brisa

Mª. Victoria Moreno

Tradución de Xavier Senín

Editorial Galaxia, Vigo, 2009, 158 páxinas.

 

En poucas ocasións elementos paratextuais cumpren unha función informativa – e mesmo persuasiva – tan decisiva coma os do prólogo desta novela de Mª Victoria Moreno ( Valencia de Alcántara 1941 – Pontevedra 2005 ). Aos amantes das curiosidades literarias cónstalles que naquela escolma poética titulada Os novísimos da poesía galega ( 1973 ) dáse noticia da primeira  obra literaria de Mª Victoria Moreno, Alcores de Donalvar, finalista do Premio Café Gijón de 1969. Foi a primeira novela da escritora estremeña e a única escrita en castelán. O prólogo da obra que reseñamos, asinado por Pedro Ferriol, avisa ao lector de que o manuscrito daquela novela ficou esquecido durante 36 anos ata que, convencida a autora, escribiuna de novo con pequenas modificacións e cun novo título, Donde el aire no era brisa. Velaquí pois a primeira novela de MªVictoria Moreno, que ficaba inédita e que aparece en edición póstuma traducida ao galego por Xavier Senín.

A autora  de Anagnórise, e de tantos outros títulos de literatura xuvenil e infantil, narra na novela unha historia baseada nas experiencias dunha mestra nova que chega a Alcores de Donalvar, unha vila castelá, paradigma da intemporalidade ( “mil casas…mil homes silenciosos…mil mulleres renegridas” ), na década dos sesenta, tempos do quiñón do leite en po dos americanos. Unha vila dominada pola pobreza e avasalada polos caciques e a ignorancia. O discurso narrativo mestura as vicisitudes dos habitantes da vila, salferidas de longas historias de desaires, resentimentos e envexas, coas propias experiencias vitais da protagonista, identificada desde o primeiro intre cos máis pobres e cos desherdados. No corazón e nas contornas dese lugar imaxinario, literaturiza a autora retallos da vida aldeá, non exentos de costumismo, e unha galería de personaxes ancorados nos valores e pautas tradicionais, tales como a discriminación social e xenérica e o patriarcado.

 

María Victoria Moreno

No plano técnico, Onde o aire non era brisa, malia a revisión posterior non deixa de ser a obra dun neófito da escrita literaria, que, ao madurecer, chegaría a dominar con tanta perfección o discurso narrativo. Relato enxebre, con trazos propios do costumismo, do realismo, do romanticismo e mesmo do didactismo moralizante. Engalanado, porén, cunha lingua sinxela, directa, eficaz e ateigada de recursos líricos e expresivos que máis tarde rebentarían con tanta eficacia  na abondosa produción literaria da escritora. Cómpre pois achegarnos a esta obra póstuma de Mª. Victoria Moreno como unha homenaxe editorial á muller e á escritora que, desde  a súa chegada a Galicia, se identificou  de xeito definitivo coa nosa lingua e coa nosa cultura.

Publicado en Homenaxes, Narrativa española traducida | Etiquetado , | Deixa un comentario

Segredos composteláns. Para unha amena lectura

Once portas

Héctor Cajaraville

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 103 páxinas.

    Héctor Cajaraville é un xornalista que irrompeu con paso firme e pouco menos que acelerado na narrativa galega. Desde o ano 2015, leva publicadas seis novelas. Un autor ademais versatil que frecuenta con igual competencia a novela para adultos e aqueloutra que tamén poden ler nenos e nenas. Once portas, a súa última entrega, é unha novela breve que se fixo merecedora do Premio Ánxel Fole de Narrativa Curta do Concello de Lugo, condición que, nos tempos que andamos, non avala nin certifica unha calidade salientable, porque todo o relacionado co mundo dos galardóns literarios, multiplicados desde 1975, é moi relativo.

A noveliña, xurdida como froito dunha investigación persoal sobre a historia de Santiago, baséase, xaora, no artificio que non se fai público ata a morte de seu autor, o mozo Guillerme Cardelle, aínda que nada se nos di sobre cómo chegou ás mans e ao dominio do escritor. No mesmo, a voz narrativa, a de Guillerme Cardelle, retrotráenos ao 9 de maio de 1929, festa da Ascensión. O mozo Cardelle achégase á carballeira de Santa Susana para entreterse cos postos do mercado e as atraccións  que alí se congregaban. Entre elas, o telderete do mago Bunda, con dous personaxes ben exóticos: un navegante escocés e un feiticeiro masai que fai de mago. O mozo Cardelle faralle unha pregunta verbo da historia santiaguesa, nomeadamente que lle revele algún segredo, “Tudo misterio desta cidade é once. Once portas en cidade, once igrejas en recinto, once camiños por bajo la tierra…” E baixo a porta once “ha tres centurias más que se guarda el homem santo Iacobo”.

Malia que todo aquilo lle cheira a calote, Guillerme Cardelle ponse a investigar o número de portas da antiga muralla, as antigas igrexas e sobre todo os túneles  que furaban o subsolo da cidade, xa que pensa que, debaixo da porta once, estaba gardada a arqueta enterrada tres séculos antes, un lugar, xa que logo, distinto do que acreditaba a oficialidade relixiosa. O que atopa é un segredo que non revelará ata despois da súa morte e que, segundo o prologuista Emérito L. Harguindey, de ser real obrigaría a darlle a volta á historia oficial e ortodoxa da cidade.

 

Héctor Cajaraville

Non entanto cómpre que o lector se decate de que a novela, se ben xurdida dunha investigación, é un fundido de historia e ficción e non desentoa con tantas hipóteses que se teñen formulado sobre a orixe dos restos mortais soterrados na cripta da catedral santiaguesa. Héctor Cajaraville conduce o relato desenvolvendo unha trama non carente de intriga,cunha arquitectura compositiva ben construída, unha linguaxe pulcra, áxil, sen ornatos espurios ou fraseos líricos, entreverando, como xa quedou sinalado, realidade histórica e fabulación. Mais coido que se perde nalgúns enredos secundarios, a numeroloxía e o significado do número once, entre outros. Tamén en leccións de historia de interese, xaora, de historiadores da antiga e actual capital de Galicia. Son sobexas igualmente, na miña estima, as esculcas sobre a antigüidade  das igrexas de Santiago, do gusto dos seareiros de lideiras arquitectónicas, mais pouco atraentes para o lectorado común. O desenlace desta pequena peza narrativa é claramente mellorable, xustamente por ser o que o lector está esperando. Non empecen con todo estas eivas unha lectura amena e entretida que é -compre non esquecelo-  un dos obxectivos da literatura, en especial da narrativa.

 ( Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 22 de xuño de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Atavismos da tribo

Terra queimada

Ramón Caride

Edicións Embora, Ferrol, 2017, 84 páxinas

 En pacífica coincidencia e convivencia con outro título da narrativa de noso, rotulado tamén Terra queimada, publicado hai vinte anos e da autoría de Xesús Manuel Marcos, ao que Ramón Caride lle dedica este libro, vén de ver luz a última entrega narrativa de Ramón Caride, editada en Edicións Embora.

Terra queimada é unha intensa novela de relatos. Relatos que se poden ler como autónomos, pero que teñen relacións uns con outros, e que, no seu conxunto, danlle forma a unha novela breve, no só por esas ligaduras que lle proporcionan os personaxes compartidos senón tamén por teren en común outros trazos seguramente máis importantes: historias que se cruzan e encontran, que fan referencia a unha Galicia rural en imparable decadencia, ensumida na desolación. As pequenas aldeas dos montes da Galicia interior, paradigma do baleiro, da soidade, nas que todo arde, tamén a memoria (páxina 8). E así mesmo, pola violencia, por veces fría e irracional que aparece con claridade nalgunhas destas historias, e noutras de forma solapada.

Novela moi intensa, arrepiante a veces, con protagonistas que son xente dura, moi rexa, e aos que a aleatoriedade da vida os precipita en sanguentos axustes de contas.

Todo comeza nunha taberna cunha partida de cartas na que participan Elixio, alcumado Chavella, un xubilado que vive coa súa sobriña Zoray que chegou de alén mar, á que nada lle falta e que lle paga aturándolle todo, no só as rarezas senón tamén máis cousas, segundo algúns dicires. O Sindo, un mercador de madeira. E dous serrachíns: Ramón do Tanxil e Vicente o Capado. Os catro forman parte da paisaxe da taberna. Semellan intemporais como as cadeiras esportilladas da mesma. Serán elles o fío condutor e o ligamento que amalloa as diferentes historias ata convertelas en novela. Ao día seguinte continúa a partida  de cartas, tamén a rutina dos serrachíns. E aparece na narracións o bar de alterne Club Colina, carecente de glamour, mais con abondosa animación a partir da solporecida, porque, como parte da carta da casa, ofrece mulleres, entre elas unha negra: Sawa, á que, por tela rescatado nunha acción de salvamento marítimo, coñece Héctor, un personaxe decisivo no desenlace destas historias encadeadas. Sawa arrastra consigo unha existencia estarrecedora, a dunha muller convertida en mercadoría.

O autor introduce unha historia que, malia ter sucedido no século XIX, non desentoa nin semella unha manobra para alongar o percorrido e as páxinas desta novela breve. O relato da gavela do Meteco, un malfeitor carlista que actuaba coa súa banda polo Paraño. Un conto relatado polo vello Elixio e que subliña que o duren dos moradores dos montes galegos vén dos devanceiros, dos arrieiros, da “xente de antes, todo cerne” (páxina 34).

Como xa dixen, nas páxinas de Terra queimada emerxen desde a dureza dos labores dos serrachíns, sanguentos mais xusticeiros axustes de contas: as violacións da nai e o asasinato do pai, escoitados no desvarío de aquela, foron purgados cun tiro na cabeza. Cóntase no relato “O piñeiro”, con suficiente substancia diexética para construír coa súa trama unha novela de seu.

O desenlace da novela é unha refoleada de optimismo nesta maldición de incendios, soamente aludidos nalgún intre ou presentidos pola presenza dos pilotos do helicópteros apagalumes. Mais na secuencia final, “A plenitude do incendio”, atopamos a historia que xustifica o título: todo arde, montes e aldeas enteiras. Un espantoso Argamedón  de lume. Un fogo maxistral e apocalíptico que reflicte o que cada verán queima os nosos montes e, por veces, as nosas aldeas.

 

Ramón Caride

Mais dunha vez teño feito referencia a que Ramón Caride se defende con igual eficacia en todos os xéneros e subxéneros, pero que é no relato curto e na novela breve onde cómpre salientar a súa mestría. R. Caride leva moitos anos agasallándonos con historias condensadas, historias crúas e acedas, negras historias case que sempre que fan saír á superficie o sentido da existencia cando se vive nun contorno abafante. Faino de novo en Terra queimada, cun pleno dominio do espazo literario do conto, ao que é capaz de dotar da tensión e intensidade que demanda o tema, que, xaora, necesita ser condensado en poucas planas. Narrativa de accións: sempre pasan cousas nos relatos de Ramón Caride. Estrutura accional perfectamente dosificada. O tempo da historia é lineal na memoria, pero no discurso aparece alterado por algunha analépse  que recupera o pasado. Personaxes perfilados moitas veces cun só trazo (Tareixa, a taberneira, é “viúva desde sempre, co seu loito perpetuo”) que transmite máis información que unha páxina enteira. Un estilo de prosa, neste caso pouco iluminado por relampos de fantasía, mais ornado pola oralidade do galego da xente desas tribos nosas da Galicia interior, ponlle  a vestidura a esta moi boa novela breve na que, máis unha vez, na narrativa de Ramón Caride hai unha primacía de historia.

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Relatos eróticos en voces galegas

Abadessa oí dizer

Relatos eróticos de escritoras da Galiza

Varias autoras

Através Editora, Santiago de Compostela, 2017, 111 páxinas.

 Baixo a epígrafe dun escarnio obsceno de Afons’Eanes de Cotón (“Abadessa oí dizer”) e a chamada de Carmen Blanco (“Saúde mulheres, quero-vos lobas livres”), nove autoras galegas responderon ao pedido de Através Editora e escribiron cadanseu relato erótico, avanzando así nos “movimentos do bom amor”.

Son elas: María Lado, Verónica Martínez, Raquel Miragaia, Teresa Moure, Emma Pedreira, Isabel Rei Sanmartín, Susana Sánches Arins, Rexina Vega e Eva Xanin. Os seus relatos viron luz hai unhas semanas so o rótulo do escarnio do trobador medieval, e o subtítulo “Relatos eróticos de escritoras de Galiza”. Elas, seguindo a tradición  de poetas e narradores da historia occidental -tamén os autores das cantigas galaico portuguesas- que nunca deixaron de falar do sexo, acreditan que tanto o erotismo como a pornografía son manifestacións da sexualidade, unha actividade que tamén nos define como humanos, como sapiens baixados das árbores; reprimidos, porén, pola tradición intelectual e pola moral xudeu-cristiana. Unha actividade que, na opinión de pensadores do talle de Georges Bataille ou Michel Foucault, é un dos principais problemas cos que se enfronta a nosa especie.

Con todo, non son as achegas destas nove mulleres escritoras galegas unha expresión brava do sexo. Non son os seus relatos pornografía, se ben as diferenzas entre erotismo e pornografía son moi sutís, dependendo case que sempre dos estereotipos éticos. sociais, psicolóxicos, estéticos, feministas ou machistas que sempre son subxectivos. A moza do primeiro relato quere ir de carallada e que o mozo que resplandecía no medio do xentío a empurrase contra a parede. Noutros relatos, todo é labios e saliva, o gusto da carne, casacas e blusas tiradas, bondaxe salvaxe, anegacións entre seos femininos, labaredas que inflaman…Benvidas sexan, pois logo, estas reivindicacións dos praceres corporais recollidos nestes relatos do subxénero da literatura erótica, cociñados co lume e o pulo da maxia sexual, coa contumacia da carne, porque tamén contribúen, como o ensino en galego, o cine en galego, a liturxia en galego… á normalización da lingua de noso.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 12 de xuño de 2017. Para ver o orixinal, premer aquí)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega, Relato breve | Etiquetado | Deixa un comentario

Historia e fabulación. Con habelencioso manexo

O Códice esmeralda

Alberte Blanco

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 419 páxinas.

 

O Códice esmeralda é a tardega peza de ficción coa que recunca  Alberte Blanco na narrativa de longo alento. Fixérao con anterioridade en estudos e ensaios relacionados co mundo forestal e en relatos autobiográficos. A novela que arestora publica Edicións Xerais, é unha afouta mersturanza de relato de reconstrución de episodios históricos, tanto de grande proxección como foi a batalla de Rande, como outros máis modestos: a recreación ficcional da vida dos mariñeiros galegos na primeira metade do século XIX; e unha fabulación de intriga e misterio nos primeiros anos do século XX. A estrutura da novela ciméntase  pois en tres historias entrenzadas polo fío condutor dun personaxe, Xan Bieito, que está presente nas tres partes da novela que, no entanto, admiten unha lectura por separado.

Na primeira historia (“A conspiración”), Xacobe, un home asaltado por estraños soños, pregúntase qué  escuros segredos esconderían as augas de Rande, na ría de Vigo. Responde sacando á luz parte dos documentos descubertos na antiga casa familiar de Santiago de Vigo. Trasládase, xa que logo, douscentos anos cara a atrás, nas semanas preliminares ao infausto 23 de outubro de 1702, data da batalla de Rande. O manuscrito que atopara o protagonista rexistra o diario de navegación da frota imperial de Nova España que, escoltada por unha escuadra  francesa, traía para o novo soberano, o primeiro Borbón, os tesouros de América. O diario está escrito polo capitán xeneral español Manuel de Velasco, mais a súa segunda parte é obra do grumete de confianza do xeneral, Xoán Bieito Branco, natural de Teis, que coñece a trastenda da historia que non se corresponde coa versión oficial da batalla de Rande. As anotacións do diario rematan cun sorprendente final. Un estraño enigma que sinala, para quen o saiba interpretar, o lugar onde está agochado o alixo do almirante francés Rousselet. Nesta primeira parte, o autor achéganos unha intelixente amalgama de realidade histórica e ficción, como tal a visita á Illa de San Simón.

A segunda novela (“A ánima da néboa”) desenvólvese en Santo Ardán de Cobres e é unha fabulación bastante rocambolesca que acontece no ano 1836 e, aínda que no final da mesma aparece Xan Bieito, relata unha historia que comeza coas dificultades para poñerlle nome a unha dorna, continúa co noivado de Xan Branco de Vigo e a súa moza Andrea de Santo Ardán, o matrimonio desta con Xosé Portela, o falso falecemento do último, a voda da viúva co que fora o seu único amor, sucesos paranormais, o secuestro de Andrea, a aparición de Portela e a súa esixencia para deixalos libres: que lle entreguen o pergameo que, nun debuxo, sinala onde se atopa o antigo tesouro das Indias.

 

Alberte Blanco

Finalmente na terceira parte (“O tesouro maldito”), Xacobe é o personaxe central, douscentos anos máis tarde, pescuda a localización do tesouro que tiña ademais un valor oculto e maligno. A novela convértese nunha sucesión de acontecementos pouco cribles, unha fervenza de imaxinación na investigación para a solución do enigma, con sesións de hipnose, loxas masónicas, organizacións secretas, dobres xogos, traizóns, desusadas toponimias, tumbas templarias, papeis de ámatl -unha substancia vexetal vivificante dos maias-. Unha reflexión final distópica remata o esforzo acumulativo encomiable de Alberte Blanco, no que saliento o perfecto coñecemento do marco espacial da ría de Vigo, o adecuado emprego da terminoloxía mariñeira, a axilidade nos poucos diálogos, a mesura no emprego de analépses e, de xeito especial, o relato solvente  e verosímil , ateigado ademais de certo dramatismo da batalla naval de Rande, e o habelencioso manexo dos arquetipos da novela de intriga

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo, o día 1 de xuño de 2017)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Deixa un comentario

Clavícula

Marta Sanz

 Poeta e  narradora, “narradora proteica, astuta novelista” en palabras de Rafael Chirbes coas que definía a Marta Sanz, ganadora do Premio Herralde de Novela e finalista do Nadal no ano 2006; practicante, nalgunha das súas obras, da literatura do eu, percibidas, porén, como pezas de ficción. Faino de xeito reduplicativo na súa última novela Clavícula, editada hai unhas semanas por Anagrama. Marta Sanz literaturiza a existencia do personaxe Marta Sanz desde a perspectiva dos inmensos desaxustes que se traducen nunha manchea de dores somáticas, psicolóxicas, psicosomáticas. As dores provocadas, xaora, pola sobreexplotación  coa que son punidas moitas mulleres nas sociedades actuais coa coartada da crise. Unha proposta literaria moi orixinal, na que a autora desenvolve un insólito nó temático: a esculca e a crónica, asemade vivenciais e temáticas, dunha dor corporal e outros padecementos por parte dunha muller madura, e cuxo punto de arrinque é unha dor na clavícula que ela mesma sentiu durante unha viaxe aérea. Unha dor que se compacta co seu corpo como o cemento das obras.

A escritora ábrese de arriba a abaixo, desmiola todas as súas intimidades: as relacións co seu home, cos pais, a forma de durmir, mesmo as finanzas familiares dunha proletaria das letras. E faino para representar as vítimas do capitalismo avanzado, as súas secuelas, somatizadas con máis intensidade polos corpos femininos. A Marta Sanz, a pique de cumprir os cincuenta, dóelle certamente o seu corpo, pero tamén somatiza o gran trebón de inxustizas dos nosos días. Clavícula tematiza moitas outras cousas, como tal os discursos da medicina oficial ganduxados desde patróns masculinos, as enfermidades femininas escasamente estudadas porque as mulleres non tiveron voz nos eidos da ciencia durante moitos séculos..

Libro cru, descarnado, escrito sen adobíos e desde o fragmentarismo de moitos materiais, mais sostido por unha forte coherencia interna, e unha tonalidade que impresiona o lector. Así como cunha prosa natural e certeira, sen ben ornada con chispas de gran plasticidade e mesmo de lirismo.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 11 de maio de 2017)

Publicado en Critica literaria | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Clavícula

Susi Arnela e os senlleiros bebedores e vagabundos de Xuvino

Fin de Festa

Diana Varela Puñal

Edicións Laiovento, 2ª edición, Santiago de Compostela, 2017, 85 páxinas.

 

Cunha nova portada na que Diana Varela Puñal homenaxea a seu avó e padriño, Suso Puñal, un traballo ao xeito de introdución asinado polo profesor Luís Antonio Guiadás, responsable asemade dun glosario de cormelanismos e de topónimos de Corme, a terra onde naceu a escritora. E coa recuperación de dous poemas ausentes por vontade propia na primeira edición do ano 2015 (“Antonia Dourado” e “Danza de brindes ou alianza”) bota a andar esta segunda edición de Fin de Festa, a novela erguida coa coherente ensamblaxe de moitos relatos fragmentarios, que serven, porén, para achegarnos a historia de Susi Arnela acompañada dos “solitarios bebedores e vagabundos” de Xuvino.

Reproduzo a recensión da primeira edición de Fin de Festa que publiquei no ano 2015 cun algún breve engadido.

Setenta e sete planas abóndanlle a Diana Varela Puñal que, con esta peza, fai a súa estrea no eido da prosa para retratar o microcosmos de Xuvino, a vila mariñeira, posible trasunto ficcional do Corme da súa infancia. E faino cun destro e atinado emprego da evocación, amalgamando lembranzas e ficción en pequenas secuencias que recrean a historia de Susi Arnela, fío condutor desta novela de relatos, os retratos dun monllo de personaxes senlleiros da vila ou da contorna, e o mesmo Xuvino, convertido, nas prosas de Diana Varela Puñal, nun novo espazo mítico, desta volta á beira do mar.

É a vida de Susi Arnela, despregada en catorce secuencias, a principal fía condutora destas historias, pequenos retratos -retratos de sombras segundo a presentación editorial- para non esquecer. Susi Arnela que dominaba co seu poderío e o seu feiticeiro fulgor que lle  corresponden por ser a moza máis fermosa da vila, pero que, para a súa desventura, inxire sustancias que, ao cabo dos anos, amosan estragos no seu aspecto, transformándoa nun mito vido a menos. Susi Arnela que se afastaba dos amoríos e soamente se deitaba por cincuenta euros cos tipos de boa presenza que lle chistaban. Ata que toca fondo e comeza a delirar, porque quizais o seu sino nunca fora estar con ningún home, senón mergullada na inconsciencia e no soño. E como é de lei, a súa existencia está transitada de anécdotas como a de mexar coas amigas ao aire libre, rito iniciático que preludiaba a entrada na adolescencia.

Enrestradas nas andanzas de Susi Arnela, outras trece narracións e dous poemas que nos achegan pequenos retratos doutros personaxes de Xuvino que, dalgún xeito, entremesturan as súas vidas coa da protagonista, e comparten con ela diversos episodios da súa existencia e do seu mundo. Personaxes senlleiros da vila mariñeira como “O deslumbrado”, un toliño malpocado; “Nolovegho”, un grande afeccionado ao lambocio ao que, malia que lle “leiqueban” as mulleres, era no fondo un anacoreta; o mangallón de Constante para o que non había camisas nin calzas; Fernando D’avás, de linguaxe misteriosa por cousa do seu tatexo; Gonzalo Ushanka, o “filósofo” que lle daba ben á garnacha; Elpidio Zulueta, un pillo semental destemido que preñara a solteiras e casadas; Vidú, o cociñeiro de Susi, de orellas picudas e con sona de gran conquistador; en fin, Secundino Tusitala, un mariñeiro mercante que navegara por medio mundo. Cada un destes “senlleiros persoeiros” cos que se trenza o retrato de Susi Arnela, arrastra consigo historias curiosas ás que lle fai de pano de fondo Xuvino, un espazo con moitas fías sentimentais, E os dous poemas, novidade desta edición: “Danza de brindes”, a recreación dunha bebedela de ribeiro deshumanizada, sen sequera mirarse os que na mesma participan. E “Antonia Dourado”, a muller violada unha e outra vez, o calvario dunha muller fraquiña e pobre pola súa condición de xénero.

 

Diana Varela Puñal

Diana Varela Puñal mergulla o lector nesta colectánea de estampas e retratos, en arquitectura trenzada coas do mito de Susi Arnela e as súas malfadadas esquinas. E faino co emprego dun estilo de prosa evocador que, coa mirada condescendente e comprensiva, mais sen esquecer esa praga do mundo da droga, nos achega unha voz narradora que non xulga nin condena, e nos enfronta co camiñar cara a destrución persoal do personaxe principal, Susi Arnela, “cínica e libre como a auga”, que encara a morte con asombro e dignidade.

Publicado en Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Susi Arnela e os senlleiros bebedores e vagabundos de Xuvino

Pintora nun mundo de homes. Un amplo e documentado fresco

Aníbal e a Pintora

Xabier Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 370 páxinas.

 

Agasállanos, unha vez máis, Xabier Paz cunha novela histórica porque os personaxes históricos, pensa o escritor, son coma un molde onde se poden verter todos os problemas do ser humano. Unha novela, Aníbal e a Pintora, que é o segundo chanzo da triloxía de narrativa histórica italiana que comezara con Renacer,  que prosegue coa recuperación da biografía novelada da pintora Artemisia Gentisleschi e que rematará con Galileo como figura na que se espella a Contrarreforma. A figura histórica de Artemisia é o renglón sobre o que arestora escribe Xabier Paz. Achéganos a figura desta muller contando as arelas dun personaxe inventado, Aníbal Moreda, alter ego do autor, que, aguilloado pola reprodución dun óleo, Susanna e i vecchioni, que Artemisia pintara con dezasete anos, decide investigar o que hai de verdade ou falsidade na vida desta pintora do século XVII. Artemisia Gentileschi foi unha pintora nacida en Roma que acadou o privilexio de entrar nas Academias de Pintores de Florencia e Roma; recibir a insólita encarga para o seu tempo de pintar dentro dun templo, vencendo o sentir da Igrexa que consideraba impúdicas as pinturas feitas por mulleres. Foi ademais suxeito dunha intensa vida novelesca na que, por veces, foi vítima e noutras ocasións, unha muller fornecida dun apaixonante carácter.

Se algo salienta a novela de Xabier Paz é que Artemisia foi unha muller que se sostivo coa pintura nun mundo de homes: vítima dun pai que foi para ela un lastre  e un represor, da violación do seu profesor de perspectiva que a converte a seguir en amante durante meses tras a falsa promesa de matrimonio. Sofre o tormento da sibilla para probar diante do tribunal papal a verdade da súa denuncia; casada polo pai cun home banal e floreiro, consentidor dos amores da muller cun rico mecenas. Dependente sempre de comitentes e valedores, exercerá a súa arte en Roma, Florencia, Venecia, Nápoles e Londres. En feliz relación, malia que durante moito tempo fora analfabeta, con Galieo, Cristofano Allori, Michelangelo Buonarroti o Novo…, pintou ata a extenuación sobre todo corpos femininos xa que os seus comitentes querían ver corpos de mulleres espidas e imaxinadas por outra muller. Serán mulleres violadas ou sedutoras  como ela mesma, abrindo un camiño vedado para as mulleres. De intensa vida sentimental, pinta seres femininos non plácidos, senón transidos dunha emoción transcendente e dotados de corpos explícitos e fartos.

 

Xabier Paz

Con todo, o mellor da peza de X. Paz e o que a converte nunha moi notable novela, é o gran fresco, amplamente documentado, da Italia barroca, co Gran Teatro Contrarreformista herdado do turbillón de Trento. Unha Roma tardorrenacentista, ateigada de festas públicas, tamén de execucións como as de Giordano  Bruno e Beatrice Cenci; o esplendor cultural e artístico da Florencia dos Médici; o Nápoles dos untori e da peste. Non teñen menor relevo no desenvolvemento do relato as frecuentes écfrases, ese exercicio literario no que o autor describe os cadros de Artemisia e doutros pintores. Así como as planas puntuadas pola forza intelectual e artística da Italia tardorrenacentista con Galileo, por exemplo, explicando as teorías do movemento. Artemisia coma Galileo esforzarase en escorrentar as propias sombras, aínda que os dous violenten as súas conciencias en lances decisivos das súas vidas. En non poucas secuencias subliña o autor a carraxe feminista de Artemisia: séntese fachendosa de ser muller que se fixo a si mesma e non pode evitar a xenreira  contra  a herdanza de Trento e da súa época cando le nun libro piadoso escrito polo cardeal Belarmino que o home é máis nobre ca muller que se atopa comprendida no mesmo. Un caudaloso coñecemento das técnicas pictóricas e unha prosa rutilante e poderosa visten esta segunda incursión de Xabier Paz nos territorios históricos e ficcionais da Italia postrrenacentista.

(Texto publicado o día 27 se abril de 2017 no xornal Faro de Vigo)

Publicado en Critica literaria, Narrativa galega | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Pintora nun mundo de homes. Un amplo e documentado fresco